Wycena firmy przy rozwodzie polega na ustaleniu wartości tego składnika majątku wspólnego, który faktycznie podlega podziałowi. Przy jednoosobowej działalności gospodarczej (JDG) jest to całe przedsiębiorstwo, przy spółce z o.o. – udziały, a przy spółce osobowej – wierzytelność o rozliczenie wkładu. Skład przedsiębiorstwa ustala się na dzień ustania wspólności majątkowej, a ceny – z chwili orzekania. Udziały w spółce kapitałowej wycenia się według stanu i cen z chwili podziału.
Wycena firmy do podziału majątku po rozwodzie – wprowadzenie
Wycena firmy do podziału majątku po rozwodzie należy do najtrudniejszych zadań w praktyce wyceny. Trudność nie bierze się z egzotycznej metodyki – narzędzia są dokładnie te same, co w każdej innej wycenie. Bierze się z trzech okoliczności, które w typowym zleceniu komercyjnym rzadko występują jednocześnie.
Po pierwsze, przedmiot wyceny bywa niejednoznaczny. Czym innym jest przedsiębiorstwo prowadzone jako jednoosobowa działalność gospodarcza, czym innym pakiet udziałów w spółce z o.o., a jeszcze czym innym wierzytelność o rozliczenie wkładu wniesionego do spółki osobowej. Po drugie, daty odniesienia nie podlegają uzgodnieniu ze zleceniodawcą – wynikają z przepisów i z orzecznictwa. Na dzień ustania wspólności ustala się skład majątku wspólnego, a ceny przyjmuje się z chwili podziału. Od formy prawnej zależy jednak, co dokładnie obejmuje ten skład majątku wspólnego. Przy udziałach w spółkach kapitałowych są to same udziały. Przy JDG – wszystkie składniki przedsiębiorstwa, a przy spółkach osobowych – majątek spółki, od którego zależy rozliczenie wkładu. Po trzecie, wycena powstaje w warunkach sporu, w którym interesy stron są dokładnie przeciwstawne. W efekcie każde założenie – od standardu wartości po zastosowanie dyskont – staje się przedmiotem zarzutów.
Warto też wyjaśnić częste nieporozumienie. Wycena firmy do rozwodu zwykle nie jest potrzebna w samym procesie rozwodowym. Sąd orzekający rozwód może na wniosek jednego z małżonków podzielić majątek wspólny w wyroku tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu (art. 58 § 3 KRO)[15]. Spór o wartość firmy wymaga zaś zazwyczaj opinii biegłego. Dlatego w praktyce podział majątku, w którego skład wchodzi przedsiębiorstwo, następuje najczęściej w odrębnym postępowaniu, już po orzeczeniu rozwodu.
W niniejszym wpisie wyjaśniam, co jest przedmiotem takiej wyceny, na jaki dzień ustala się skład firmy, a na jaki jej wartość, jaki standard wartości przyjąć oraz jak podejść do najtrudniejszego zagadnienia, czyli goodwillu związanego z osobą przedsiębiorcy. Rozliczenie udziałów w spółkach kapitałowych omawiam krótko. Główną uwagę poświęcam najczęstszym w praktyce przypadkom: przedsiębiorstwom prowadzonym w formie jednoosobowej działalności gospodarczej oraz spółkom osobowym. Ogólną procedurę wyceny przedstawiłem we wpisie 18. Jak wycenić przedsiębiorstwo, czyli etapy procesu wyceny, a specyfice poszczególnych form prawnych poświęciłem osobny cykl (wpisy nr 55–63).
Kontekst prawny – co podlega wycenie firmy do podziału majątku
Czy firma w ogóle wchodzi do majątku wspólnego?
Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje z mocy ustawy wspólność majątkowa – o ile małżonkowie nie postanowili inaczej. Wspólność obejmuje przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (art. 31 § 1 KRO). Przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności należą natomiast do majątku osobistego (art. 33 pkt 1 KRO). Do majątku wspólnego należą dochody z obu majątków – wspólnego i osobistego każdego z małżonków. Wynika to z art. 31 § 2 pkt 2 KRO. Firma może więc pozostawać majątkiem osobistym. Dochody pobrane z niej w czasie trwania wspólności i tak będą wspólne.
Dla wyceniającego płynie stąd wniosek, który bywa pomijany: pierwszym pytaniem nie jest „ile warta jest firma”, lecz „czy i w jakiej postaci firma należy do majątku podlegającego podziałowi”. Rozstrzygnięcie tej kwestii należy do sądu, który samodzielnie ustala skład i wartość dzielonego majątku (art. 684 w zw. z art. 567 § 3 KPC). Wyceniający musi jednak znać to rozstrzygnięcie – albo przynajmniej hipotezy stron – zanim zdefiniuje przedmiot wyceny. (Zobacz wpis: 16. Jaki może być przedmiot wyceny przedsiębiorstwa?)
Przedsiębiorstwo jako jeden składnik majątku
Kwestia o fundamentalnym znaczeniu dla metodyki: przedsiębiorstwo jest jednym składnikiem majątku, a nie zbiorem osobno wycenianych aktywów. Sąd Najwyższy określa je jako zorganizowany kompleks majątkowy, w którym decydującą rolę odgrywają więzi funkcjonalne i organizacyjne łączące różnorodne składniki w jednolitą całość. To właśnie czynnik organizacji stanowi istotę zjawiska gospodarczo-prawnego, jakim jest przedsiębiorstwo, i to dzięki niemu przedsiębiorstwo wyodrębnia się od osoby przedsiębiorcy oraz od samego majątku, który stanowi jedynie materialną podstawę tej organizacji[1].
Konsekwencja metodyczna jest prosta: wycena przedsiębiorstwa daje łączną, zorganizowaną wartość zespołu zasobów, a nie sumę wartości poszczególnych maszyn, zapasów i samochodów. Sąd Najwyższy przyjmuje przy tym, że przedsiębiorstwo wchodzące w skład majątku wspólnego co do zasady powinno podlegać podziałowi w ramach działu tego majątku[2].
Co jest przedmiotem wyceny w poszczególnych formach prawnych
Jednoosobowa działalność gospodarcza. Przedmiotem wyceny jest przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 55(1) KC, czyli zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Specyfikę takiej wyceny – w tym typowe trudności z wyodrębnieniem majątku firmowego od prywatnego – omówiłem we wpisie 62. Na czym polega wycena działalności gospodarczej (JDG)?
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedmiotem wyceny jest pakiet udziałów, a nie spółka. Jeżeli wkład wniesiony do spółki należał do majątku wspólnego, to – zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 7 lipca 2016 r. – również objęty przez wspólnika udział wchodzi w skład tego majątku[3]. Sam wpis jednego z małżonków w KRS jako wspólnika nie przesądza więc o przynależności udziałów wyłącznie do jego majątku osobistego. (Zobacz wpisy: 52. Na czym polega wycena udziałów w spółce? oraz 58. Na czym polega wycena spółki z o.o.?)
Spółka cywilna i spółki osobowe. Tutaj przedmiotem rozliczenia nie jest zwykle „udział w spółce”, lecz wierzytelność. Jeżeli wkład wspólnika został pokryty ze środków majątku wspólnego, wierzytelność z tego tytułu podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 KRO stosowanego w drodze analogii. W przypadku spółki jawnej punktem odniesienia jest art. 65 KSH, a więc osobny bilans uwzględniający wartość zbywczą majątku spółki – co metodycznie prowadzi w stronę metody skorygowanych aktywów netto[4]. Szerzej pisałem o tym we wpisach 59. Na czym polega wycena spółki jawnej? oraz 63. Na czym polega wycena spółki cywilnej?
Udziały w spółkach kapitałowych – stan i ceny z chwili podziału
Przy udziałach w spółce z o.o. orzecznictwo Sądu Najwyższego wydane po uchwale z 2018 r. jest w kwestii daty jednoznaczne. Wartość udziałów ustala się według stanu i cen z chwili podziału[5]. Reguła działa w obie strony: obejmuje wzrost wartości, ale także jej spadek. Sąd Najwyższy podkreślił, że nie ma przy tym znaczenia, czy spadek spowodował jeden z małżonków. Wartość dzielonego majątku ma bowiem charakter obiektywny. Ewentualne roszczenia odszkodowawcze wymagają zgłoszenia przez uczestnika postępowania[5]. Sąd odwołał się przy tym szerzej do praw udziałowych w spółkach kapitałowych.
W dalszej części wpis skupia się na przypadkach bardzo częstych w praktyce: przedsiębiorstwach prowadzonych w formie JDG oraz spółkach osobowych. Reguła ogólna jest tu ta sama, ale ze względu na formę prawną inny jest jej zakres. Przy JDG na dzień ustania wspólności uwzględnia się składniki przedsiębiorstwa. Przy udziałach tego się nie robi – do majątku wspólnego należą same udziały, a nie składniki majątku spółki.
Wycena firmy do podziału majątku – na jaki dzień ustala się skład przedsiębiorstwa, a na jaki ceny?
To zagadnienie odpowiada za większość zakwestionowanych opinii. Reguła ogólna jest dziś utrwalona. Przedsiębiorstwo – zespół składników zmieniający się z dnia na dzień – sprawia jednak przy jej stosowaniu szczególne trudności. Warto poświęcić mu więcej uwagi, bo od odpowiedzi zależy niekiedy kilkadziesiąt procent wyniku.
Reguła ogólna: skład z chwili ustania wspólności, stan i ceny z chwili podziału
Punkt wyjścia jest bezsporny. Skład majątku, czyli to, jakie składniki w ogóle podlegają podziałowi, ustala się według chwili ustania wspólności. Ceny przyjmuje się z chwili dokonywania podziału, a ściślej z chwili zamknięcia rozprawy. W uchwale z 23 lutego 2018 r. Sąd Najwyższy przyjął, że także stan składników – ich cechy, jakość i stopień zużycia – ocenia się na chwilę podziału[6].
Według Sądu Najwyższego starsza formuła o „stanie z chwili ustania wspólności” oznaczała w istocie skład majątku. Nie chodziło w niej o kondycję składników. Zmiany, do których doszło po ustaniu wspólności, podlegają rozliczeniu w spłatach i dopłatach. Chodzi np. o zużycie, utratę, wzrost wartości dzięki nakładom czy wahania rynku[6]. Tę regułę Sąd Najwyższy konsekwentnie stosuje do udziałów w spółkach kapitałowych, o czym pisałem wyżej.
JDG i spółki osobowe: skład z chwili ustania wspólności, ceny z chwili orzekania
Ta sama reguła prowadzi do innego efektu przy przedsiębiorstwie prowadzonym przez jednego z małżonków jako osobę fizyczną. Sąd Najwyższy odniósł ogólną regułę do takiego przedsiębiorstwa w postanowieniu z 27 lipca 2021 r. Zapadło ono już po uchwale z 2018 r. Skład przedsiębiorstwa ustala się na datę ustania wspólności, a jego wartość – na datę orzekania. Zdaniem Sądu w tym ujęciu mieści się kwestia korzyści, które jeden z małżonków osiąga z działalności prowadzonej po ustaniu wspólności[7].
Podobną konstrukcję Sąd Najwyższy stosuje przy rozliczaniu wkładów do spółek osobowych. Punktem odniesienia jest fikcyjne wystąpienie wspólnika ze spółki na dzień ustania wspólności. Wartość ustala się według cen z chwili orzekania[4][8].
Teza dowodowa w praktyce biegłego sądowego
Moja praktyka biegłego sądowego to potwierdza. W sprawach rozwodowych wyceniam głównie przedsiębiorstwa prowadzone w formie JDG. Niemal zawsze otrzymuję wtedy postanowienie o tej samej treści. Sąd zleca ustalenie wartości przedsiębiorstwa według stanu na dzień ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, a cen z chwili sporządzania opinii. Data sporządzenia opinii jest w praktyce przybliżeniem chwili orzekania. W świetle postanowienia z 2021 r. „stan” odnosi się tu przede wszystkim do składu przedsiębiorstwa. Chodzi o składniki jego majątku – zarówno materialne, jak i niematerialne.
Za takim ujęciem przemawia argument systemowy. Wspólność obejmuje przedmioty nabyte w czasie jej trwania. Przedsiębiorstwo jest zaś zorganizowanym zespołem składników, który zmienia się z dnia na dzień. Weźmy na przykład środki trwałe nabyte po rozstaniu czy wypracowane w tym czasie know-how. Jeżeli powstały dzięki pracy i własnym środkom jednego z byłych małżonków, nie stają się składnikami majątku wspólnego. Przy przedsiębiorstwie ustalenie składu w dużej mierze przesądza więc o jego stanie.
Ta reguła ma jednak swoje granice. Zmiany wartości wynikające z czynników zewnętrznych obciążają albo wzbogacają obie strony. Chodzi o koniunkturę, sytuację w branży, poziom cen i stóp procentowych. Z kolei obniżenie wartości przez działania jednego z małżonków co do zasady rozlicza się w drodze roszczeń uczestnika postępowania. Nie powinien go zastępować wybór daty wyceny przez biegłego[5].
Jak wygląda to w praktyce sądowej
Dobrą ilustracją jest postanowienie Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2016 r. Pokazuje ono nie tylko regułę, lecz także konkretną metodę. Biegła wyceniła firmę na dwie daty. Pierwsza dotyczyła stanu na dzień ustania wspólności – wartość wynosiła ok. 490 tys. zł. Druga dotyczyła stanu z dnia sporządzenia opinii – po ponad pięciu latach samodzielnego prowadzenia firmy przez jednego z byłych małżonków. Wartość wyniosła wtedy ok. 990 tys. zł. Jednocześnie biegła stwierdziła, że ustalenie aktualnej wartości firmy według stanu z dnia ustania wspólności nie jest możliwe.
Sąd drugiej instancji odrzucił wartość aktualną właśnie dlatego, że nie odnosiła się ona do stanu składnika na dzień ustania wspólności. Przyjął wartość ustaloną na ten dzień – po odjęciu wydzielonej wcześniej części przedsiębiorstwa – i przeliczył ją na datę orzekania za pomocą miernika w postaci przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Sąd Najwyższy zaakceptował ten sposób postępowania co do zasady. Wskazał, że wartość składnika – według stanu z chwili ustania wspólności i cen z chwili działu – można ustalić różnymi metodami. Wybór właściwej zależy od okoliczności sprawy. Zgłosił natomiast zastrzeżenie do doboru miernika: uznał, że przeciętne miesięczne wynagrodzenie jest w takim przypadku mniej precyzyjne niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat z zysku[1].
To wskazanie ma dla praktyki wyceny wartość samodzielną – także po uchwale z 2018 r. Dopuszczalne jest zatem ustalenie wartości przedsiębiorstwa według stanu i cen z dnia ustania wspólności. Wynik przelicza się następnie na datę orzekania odpowiednio dobranym miernikiem. Miernik powinien odzwierciedlać zmiany cen w segmencie właściwym dla wycenianego podmiotu, a jego wybór wymaga uzasadnienia – bo to on decyduje o wyniku.
Co z tego wynika dla wyceniającego
Dla biegłego punktem wyjścia jest teza dowodowa. Przy JDG i spółkach osobowych sąd zleca zwykle wycenę według składu z dnia ustania wspólności. Ceny przyjmuje się z chwili sporządzania opinii. W takim przypadku:
- biegły ustala, czym firma dysponowała w dniu ustania wspólności: jakie miała nieruchomości, maszyny i urządzenia, inne środki trwałe, umowy, klientelę, licencje, patenty, know-how itp.,
- wartość tego zespołu określa w warunkach rynkowych i cenach z chwili sporządzania opinii,
- oddziela zmiany wynikające z czynników rynkowych od skutków pracy i nakładów jednego z małżonków po ustaniu wspólności,
- prognozy w podejściu dochodowym buduje dla przedsiębiorstwa w składzie z dnia ustania wspólności.
Rozstrzygnięcie o miarodajnym ujęciu należy do sądu. Dlatego biegły powinien wyraźnie wskazać przyjęte założenie. Przy niejednoznacznej tezie dowodowej właściwe jest zwrócenie się o jej doprecyzowanie albo przedstawienie wyniku w wariantach. Różnicę między wariantami warto rozbić na przyczyny.
Specyfika wyceny firmy przy podziale majątku
Wycena JDG przy rozwodzie – jednoosobowa działalność gospodarcza w podziale majątku
Wycena JDG do rozwodu różni się od wyceny udziałów w spółce przede wszystkim tym, że przedmiotem wyceny jest całe przedsiębiorstwo – zorganizowany zespół składników w rozumieniu art. 55(1) KC – a nie prawa udziałowe. W mojej praktyce biegłego sądowego właśnie przedsiębiorstwa prowadzone w formie JDG są najczęstszym przedmiotem wyceny w sprawach rozwodowych. Na wynik wpływa w ich przypadku kilka okoliczności, które przy spółkach kapitałowych występują rzadziej:
- Skład z dnia ustania wspólności, ceny z chwili orzekania. Biegły ustala, czym firma dysponowała w dniu ustania wspólności, a wartość tego zespołu wyraża w cenach z chwili sporządzania opinii. Szerzej piszę o tym w części poświęconej datom wyceny.
- Brak bilansu. JDG prowadzi najczęściej księgę przychodów i rozchodów albo ewidencję przychodów. Stan majątku na dzień ustania wspólności trzeba więc odtworzyć z ewidencji środków trwałych, dokumentów i historii rachunków bankowych.
- Przenikanie się majątku prywatnego i firmowego. Przedsiębiorca nie musi mieć odrębnego rachunku firmowego, a część składników bywa wykorzystywana prywatnie. Majątek przedsiębiorstwa trzeba wyraźnie wyodrębnić.
- Wynagrodzenie właściciela. Zysk JDG zawiera wynagrodzenie za pracę przedsiębiorcy, które w wycenie dochodowej trzeba urynkowić.
- Goodwill osobisty. Część dochodów może wynikać z wiedzy, doświadczenia i relacji samego przedsiębiorcy. Tej części co do zasady nie ujmuje się w wartości przedsiębiorstwa – omawiam to szczegółowo poniżej.
Szczególnym przypadkiem jest tzw. samozatrudnienie najemne, czyli JDG, w ramach której przedsiębiorca w rzeczywistości wykonuje pracę najemną u innego przedsiębiorcy. Trudno wtedy mówić o zorganizowanym przedsiębiorstwie, które mogłoby stanowić przedmiot wyceny. Ocenie podlegają wówczas co najwyżej poszczególne składniki majątku. Ogólną specyfikę wyceny jednoosobowej firmy omówiłem we wpisie 62.
Standard wartości – co przyjąć w sprawie sądowej
Krajowy Standard Wyceny Specjalistyczny „Ogólne zasady wyceny przedsiębiorstw” oraz standardy SBWPwP wymagają określenia i zdefiniowania standardu wartości. Standard wskazuje strony rzeczywistej lub hipotetycznej transakcji oraz warunki jej zawierania, a o jego wyborze decydują w szczególności: cel wyceny, uwarunkowania prawne, uwarunkowania metodyczne, stan przedmiotu wyceny oraz przyjęte założenia i ograniczenia[9]. (Zobacz wpis: 10. Co zawiera polski standard wyceny przedsiębiorstw?)
Na pierwszy rzut oka podział majątku wydaje się typowym polem dla standardu wartości sprawiedliwej. Zakłada on bowiem udział konkretnych stron, z których co najmniej jedna działa pod przymusem, a wyznaczona wartość ma być sprawiedliwa z punktu widzenia sprzedającego, który nie ma możliwości zatrzymania przedmiotu wyceny. Postępowanie działowe, w którym prawo do przedsiębiorstwa przyznaje się jednej osobie z obowiązkiem spłaty drugiej, bywa wprost wskazywane jako przykład takiego przymusu.
Marek Legutko zwraca jednak uwagę na zastrzeżenia, które w warunkach polskich każą podejść do tego standardu ostrożnie[10]. Koncepcja wartości sprawiedliwej wywodzi się z orzecznictwa sądów amerykańskich, opartego na zasadzie słuszności, a samo przeniesienie jej do standardów wyceny nie daje umocowania w polskim systemie prawnym. Sama nazwa myli: obiektywną, rynkową „sprawiedliwość” realizuje w praktyce godziwa wartość rynkowa, natomiast wartość sprawiedliwa odnosi się do słuszności, stosowanej wyjątkowo. W polskim orzecznictwie dotyczącym wyceny przedsiębiorstw w postępowaniach przymusowych w miarę jednolicie operuje się różnie nazywaną obiektywną kategorią wartości – rynkową, zbywczą, godziwą – i takiej wartości sądy oczekują od biegłych. Biegły nie ma zaś kompetencji do dodawania od siebie elementów słusznościowych: orzekanie o tym, co w danej sprawie jest słuszne, należy do sądu.
Wniosek praktyczny: gdy wycena firmy do podziału majątku jest sporządzana na zlecenie sądu, rozsądniej jest przyjąć standard godziwej wartości rynkowej albo – gdy wycena nie jest wiązana z żadną hipotetyczną transakcją – wartości wewnętrznej.
Dobór podejść i metod
Właściwy dobór podejść i metod stanowi podstawowy warunek prawidłowej wyceny. Dlatego uzasadnienie tego wyboru – a nie sam wynik – stanowi rdzeń wiarygodnej opinii. Jeśli wycena firmy do podziału majątku jest sporządzana w sprawie sądowej, warto zwrócić uwagę na kilka okoliczności.
- Podejście porównawcze jest w warunkach polskich rzadko dostępne dla małych podmiotów – brakuje dostatecznie porównywalnych spółek notowanych oraz jawnych danych transakcyjnych.
- Podejście dochodowe wymaga prognozy, a ta bywa atakowana jako spekulacja. Dodatkowa trudność polega na tym, że prognozę buduje się dla przedsiębiorstwa w składzie z dnia ustania wspólności. Warunki rynkowe przyjmuje się natomiast z chwili sporządzania opinii.
- Podejście majątkowe, zwłaszcza metoda skorygowanych aktywów netto, daje wynik najlepiej weryfikowalny, ale często nie obejmuje wartości wynikającej ze zorganizowania majątku, o ile nie zostanie ona odrębnie zidentyfikowana i wyceniona.
- Dla małych przedsiębiorstw i praktyk profesjonalnych wstępnym punktem odniesienia mogą być reguły kciuka – z zastrzeżeniem, że stanowią one narzędzie kontrolne, a nie samodzielną podstawę wyceny.
O tym, co odróżnia wycenę podmiotu małego od dużego, pisałem we wpisie 55. Czym różni się wycena przedsiębiorstw małych od dużych?
Goodwill osobisty a wycena firmy do podziału majątku
To zagadnienie stanowi często bardzo istotny element, gdy sporządzana jest wycena firmy do podziału majątku, i jednocześnie najczęstsze pole sporu. Punktem wyjścia jest definicja przedsiębiorstwa z art. 55(1) KC: składniki niematerialne wymieniono w niej na pierwszym miejscu. Szczególną rolę odgrywają wśród nich klientela, marka, renoma czy goodwill, stanowiący dodatkową wartość, jaką można przypisać aktywom dzięki ich zorganizowaniu i wspólnemu wykorzystaniu. O wartości przedsiębiorstwa przesądza więc nie tylko jego potencjał materialny, lecz także renoma i pozyskana klientela. Trzeba jednak od razu odróżnić dwa rodzaje goodwillu. Goodwill przedsiębiorstwa wynika z jego organizacji i przechodzi wraz z nim na nabywcę. Goodwill osobisty przedsiębiorcy – jego wiedza, doświadczenie, relacje i reputacja – pozostaje przy osobie i co do zasady nie uwzględnia się go w wartości przedsiębiorstwa. Sednem wyceny jest więc rozstrzygnięcie, z którym z nich mamy do czynienia.
Co orzekł Sąd Najwyższy w sprawie goodwillu osobistego
Do tego rozróżnienia odniósł się Sąd Najwyższy w postanowieniu z 3 lutego 2016 r. Teza tego orzeczenia brzmi:
„Jeżeli dochody z prowadzonej jednoosobowo działalności gospodarczej były osiągane głównie dzięki wiedzy i doświadczeniu przedsiębiorcy, który z powodu choroby nie może osobiście kontynuować dotychczasowej działalności, przy ustalaniu wartości przedsiębiorstwa w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami uzasadnione jest pominięcie czynnika goodwill”[2].
Sposób odczytania tego orzeczenia wymaga precyzji. Sąd Najwyższy nie sformułował reguły nakazującej pomijanie goodwill w każdej sprawie rozwodowej. Uchylił orzeczenie dlatego, że sąd drugiej instancji nie zbadał, czy wysokie dochody były głównie zasługą osobistych przymiotów przedsiębiorcy, czy też zwykłego powiązania organizacyjnego składników wymienionych w art. 55(1) KC. W uzasadnieniu stwierdził, że gdyby okazało się, iż dochody wynikały przede wszystkim z przymiotów nienależących do składników przedsiębiorstwa, których przedsiębiorca z powodu choroby nie może już wykorzystywać, to pominięcie dodatkowej wartości mogłoby okazać się uzasadnione[11]. Obowiązkiem sądu – a w konsekwencji zadaniem biegłego – jest zatem zbadanie, jakie źródło mają dochody firmy. Dopiero wynik tego badania pozwala ustalić, czy dodatkowa wartość jest goodwillem przedsiębiorstwa, ujmowanym w wycenie, czy goodwillem osobistym, którego co do zasady się nie uwzględnia.
Enterprise Goodwill a Personal Goodwill – jak rozdzielić wartość
Polska literatura przedmiotu odwołuje się w tym miejscu do rozróżnienia znanego z praktyki anglosaskiej. Enterprise Goodwill wynika z wypracowanych, a niezidentyfikowanych aktywów niematerialnych, kwalifikacji personelu innego niż właściciele, lokalizacji i rozpoznawalności. Personal Goodwill to wartość wykreowana osobistym zaangażowaniem i reputacją właściciela. Istotą Personal Goodwill jest wartość dochodów lub przepływów pieniężnych, które można bezpośrednio przypisać cechom konkretnej osoby. W wycenie przedsiębiorstwa ujmuje się co do zasady wyłącznie Enterprise Goodwill.
Do przesłanek pozwalających ocenić, która kategoria przeważa, zalicza się m.in.:
- intensywność i charakter działań marketingowych,
- udział klientów powracających,
- adresata rekomendacji i zleceń z polecenia,
- dojrzałość struktury organizacyjnej,
- zdolność kadry menedżerskiej do samodzielnego generowania sprzedaży,
- istnienie umów o zakazie konkurencji wiążących zarówno pracowników, jak i właścicieli[12].
Do alokacji wartości firmy między obie kategorie opracowano modele o różnym stopniu sformalizowania, z najpopularniejszym dziś Modelem Wieloatrybutowej Użyteczności (MUM), akceptowanym przez sądy w Stanach Zjednoczonych. Autor polskiego opracowania zastrzega jednak, że rozwiązania uniwersalne dotąd nie powstały. MUM wymaga ostrożnej kalibracji przed zastosowaniem poza rynkiem amerykańskim. Zwraca też uwagę, że niektóre polskie sądy dążą do wyłączenia z wartości działalności osobistej pracy przedsiębiorcy. To w dużym przybliżeniu odpowiada właśnie Personal Goodwill[12].
Urynkowienie wynagrodzenia właściciela
Z zagadnieniem tym wiąże się korekta, którą i tak wykonuje się w rzetelnej wycenie małego podmiotu: urynkowienie wynagrodzenia właściciela. Zysk jednoosobowej działalności zawiera bowiem w sobie wynagrodzenie za pracę właściciela, którego formalnie się nie wypłaca. Bez tej korekty wycena dochodowa systematycznie zawyża wartość przedsiębiorstwa, przypisując firmie to, co w istocie jest wynagrodzeniem za pracę człowieka. Kierunek ten znajduje potwierdzenie w orzecznictwie: dochód uzyskiwany przez współwłaściciela przedsiębiorstwa dzięki jego osobistej pracy nie jest równoznaczny z pożytkami i innymi przychodami z tego przedsiębiorstwa[13].
Premie i dyskonta – kiedy w ogóle je rozważać
Korekty wartości bazowej należą do najczęściej kwestionowanych elementów opinii. Ich zasadność wymaga odrębnego rozważenia, a nie automatycznego zastosowania.
Jeżeli przedmiotem podziału jest przedsiębiorstwo jednoosobowe albo cały pakiet udziałów, kwestia dyskonta z tytułu braku kontroli w ogóle się nie pojawia – dzielimy wartość całości. Jeżeli natomiast do majątku wspólnego wchodzi pakiet mniejszościowy, powstaje pytanie, czy korygować wartość o dyskonto z tytułu braku kontroli oraz o dyskonto z tytułu braku płynności[14]. Przystępując do decyzji o takiej korekcie należy najpierw rozstrzygnąć, czy – biorąc pod uwagę przedmiot wyceny i zastosowaną metodę – korekta jest w ogóle zasadna. W podejściu dochodowym część tych efektów bywa już ujęta w stopie dyskontowej; ich powtórne uwzględnienie oznaczałoby podwójne obniżenie wartości.
Firma założona przed ślubem – rozliczenie nakładów
Jeżeli działalność została rozpoczęta przed zawarciem małżeństwa, przedsiębiorstwo co do zasady należy do majątku osobistego tego małżonka (art. 33 pkt 1 KRO). Nie kończy to jednak sprawy, bo w grę wchodzi rozliczenie nakładów.
Tutaj konieczna jest precyzja. Zgodnie z art. 45 § 1 KRO każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty – z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Wyjątek dotyczy zatem nakładów koniecznych na składniki dochodowe, a nie każdego nakładu, który „przyniósł korzyść rodzinie”.
Oznacza to konieczność wyodrębnienia strumieni: co zostało wniesione do firmy przed ślubem, co po ślubie i z jakich środków, oraz które z tych nakładów miały charakter konieczny. Zadanie to jest wykonalne w zasadzie tylko przy zachowanej dokumentacji.
Jakie dokumenty są potrzebne do wyceny firmy przy rozwodzie?
Wycena firmy do podziału majątku różni się od wyceny komercyjnej tym, że dane trzeba odtworzyć na datę odległą niekiedy o kilka lat. Im później strony pomyślą o dokumentach, tym większe prawdopodobieństwo, że wynik będzie oparty na szacunkach. Do przeprowadzenia wyceny potrzebne są przede wszystkim:
- sprawozdania finansowe albo księga przychodów i rozchodów (ewentualnie ewidencja przychodów) za okres obejmujący datę ustania wspólności i lata poprzedzające,
- ewidencja środków trwałych i wartości niematerialnych wraz z tabelami amortyzacyjnymi,
- zestawienie zapasów, należności i zobowiązań na datę ustania wspólności – w tym zobowiązań pozabilansowych i spornych,
- umowy z kluczowymi kontrahentami, umowy najmu, licencje, koncesje i zezwolenia,
- dokumentacja pracownicza pozwalająca ocenić stan zorganizowania firmy i rolę właściciela,
- historia rachunków bankowych z okresu wokół daty ustania wspólności – zwłaszcza gdy nie prowadzono odrębnego rachunku firmowego,
- dowody dotyczące nakładów: potwierdzenia przelewów, faktury, umowy.
Brak którejkolwiek z tych pozycji nie przekreśla wyceny, ale zwiększa zakres założeń, a każde założenie jest w sporze punktem zaczepienia dla strony przeciwnej. O tym, co powinno znaleźć się w gotowym opracowaniu, pisałem we wpisie 54. Co powinien zawierać raport z wyceny przedsiębiorstwa?
Najczęstsze błędy przy wycenie firmy do rozwodu
- Pominięcie analizy składu przedsiębiorstwa JDG na dzień ustania wspólności i wycena według jego składu z chwili orzekania.
- Odwrotny błąd: przyjęcie także cen historycznych, z pominięciem obowiązku odniesienia wartości do cen z chwili dokonywania podziału.
- Ujęcie w prognozie efektów późniejszych działań jednego z małżonków – nowych inwestycji, uzyskanego know-how czy zmian w organizacji firmy.
- Pomylenie przedmiotu wyceny – wycena spółki zamiast pakietu udziałów albo wycena udziału w spółce osobowej zamiast wierzytelności o rozliczenie wkładu.
- Brak wskazania i zdefiniowania standardu wartości – albo przyjęcie standardu wartości sprawiedliwej bez uzasadnienia podstawy jego zastosowania.
- Nieurynkowienie wynagrodzenia właściciela w wycenie dochodowej małego podmiotu.
- Ujęcie pełnego goodwill bez zbadania, czy nie ma on charakteru osobistego – albo, na drugim biegunie, mechaniczne wyłączenie całego goodwill, także goodwillu przedsiębiorstwa, w każdej sprawie rozwodowej.
- Automatyczne stosowanie dyskont bez sprawdzenia, czy w danym przedmiocie wyceny i przy danej metodzie są one zasadne i czy nie zostały już ujęte w stopie dyskontowej.
- Oparcie się wyłącznie na wartościach księgowych oraz pominięcie zobowiązań pozabilansowych i spornych.
Wycena firmy do podziału majątku – podsumowanie
Wycena firmy do podziału majątku po rozwodzie jest wyceną prowadzoną według tych samych podejść i metod co każda inna, lecz w ramach wyznaczonych przez prawo. Pięć elementów decyduje o jej wiarygodności.
- Prawidłowe określenie przedmiotu wyceny – przedsiębiorstwo jako jeden zorganizowany składnik, pakiet udziałów czy wierzytelność o rozliczenie wkładu.
- Właściwe rozdzielenie dat przy JDG i spółkach osobowych – skład przedsiębiorstwa z chwili ustania wspólności, ceny z chwili orzekania.
- Przy udziałach w spółkach kapitałowych – stan i ceny z chwili podziału, a ewentualne szkody rozliczane na wniosek uczestnika.
- Wskazany i uzasadniony standard wartości – w postępowaniu sądowym zwykle godziwa wartość rynkowa lub wartość wewnętrzna.
- Rozdzielenie goodwillu przedsiębiorstwa od goodwillu osobistego przedsiębiorcy – poprzedzone badaniem źródeł dochodów; w wycenie co do zasady ujmuje się tylko ten pierwszy.
Wszystkie te elementy łączy jedna zasada: opinia ma odpowiadać na pytanie o wartość, a nie zastępować sądu w rozstrzyganiu, kto, komu i ile ma zapłacić. Rolą biegłego jest przedstawienie wartości wraz z jawnym wskazaniem przyjętych założeń – tak, aby sąd mógł je zweryfikować, a strony podważyć.
Potrzebujesz wyceny firmy do rozwodu lub podziału majątku?
Sporządzam wyceny przedsiębiorstw, udziałów i aktywów niematerialnych zgodne ze standardami SBWPwP. Mogą to być opinie prywatne do negocjacji lub mediacji między byłymi małżonkami albo opinie spełniające wymogi postępowania sądowego. Weryfikuję również opinie biegłych sporządzone przez inne podmioty i pomagam sformułować zarzuty do opinii. Najwięcej klientów mam z Poznania i Warszawy, ale wyceny sporządzam dla klientów z całej Polski. Na spotkanie dojadę w promieniu ok. 300 km od Poznania, także do Warszawy, a z pozostałymi klientami pracuję zdalnie. Więcej o moim doświadczeniu przeczytasz tutaj, a zakres usług (konsultacje, opinie i wyceny) opisuję w ofercie wycen firm i udziałów.
Masz pytanie o wycenę firmy w sprawie o podział majątku — zadzwoń pod numer 532 305 342 lub napisz na dstronka@dcfconsulting.eu. Pierwsza rozmowa jest bezpłatna. Ustalimy, jaki dokument jest potrzebny w Twojej sprawie, jakie dane będą niezbędne i w jakim terminie da się to zrobić. Jeśli sprawa jest już w sądzie — odezwij się przed upływem terminu na zgłoszenie zarzutów do opinii.
Chcesz wstępnie poznać koszt i termin? Podaj w wiadomości formę prawną firmy, orientacyjną skalę przychodów, datę ustania wspólności majątkowej i etap postępowania.
Wycena firmy przy rozwodzie – najczęstsze pytania
Gdy do majątku wspólnego należy przedsiębiorstwo, udziały w spółce albo wierzytelność o rozliczenie wkładu do spółki osobowej, a małżonkowie nie uzgodnili ich wartości. W sprawie o podział majątku skład i wartość majątku ustala sąd, zwykle na podstawie opinii biegłego. Opinia prywatna przydaje się wcześniej – w negocjacjach i mediacji – oraz przy ocenie opinii biegłego. Sam rozwód co do zasady wyceny nie wymaga: podział majątku w wyroku rozwodowym jest możliwy tylko wtedy, gdy nie spowoduje nadmiernej zwłoki (art. 58 § 3 KRO).
Przy JDG i spółkach osobowych skład przedsiębiorstwa ustala się na dzień ustania wspólności majątkowej, a jego wartość – według cen z chwili orzekania (postanowienie SN z 27 lipca 2021 r., V CSKP 145/21). Udziały w spółce kapitałowej wycenia się według stanu i cen z chwili podziału (postanowienie SN z 28 maja 2021 r., III CSKP 65/21). Biegły przyjmuje ujęcie wskazane w tezie dowodowej sądu.
Wycena jednoosobowej działalności gospodarczej do rozwodu obejmuje całe przedsiębiorstwo w składzie z dnia ustania wspólności, wyrażone w cenach z chwili orzekania. Biegły musi oddzielić majątek firmowy od prywatnego, odtworzyć stan majątku przy braku bilansu i urynkowić wynagrodzenie właściciela. Musi też zbadać, czy część dochodów nie wynika z goodwillu osobistego przedsiębiorcy, którego co do zasady nie ujmuje się w wycenie.
Co do zasady nie – przedsiębiorstwo nabyte przed powstaniem wspólności należy do majątku osobistego (art. 33 pkt 1 KRO). Dochody z niego pobrane w czasie trwania wspólności wchodzą jednak do majątku wspólnego (art. 31 § 2 pkt 2 KRO). Rozliczeniu mogą też podlegać nakłady z majątku wspólnego na firmę – z wyjątkiem nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód (art. 45 § 1 KRO).
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 31 § 1 i § 2 pkt 2, art. 33 pkt 1, art. 45 § 1, art. 46, art. 58 § 3.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: art. 55(1).
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: art. 567 § 3, art. 684, art. 685.
- Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych: art. 65.
- Powszechne Krajowe Zasady Wyceny – Krajowy Standard Wyceny Specjalistyczny „Ogólne zasady wyceny przedsiębiorstw” (PFSRM), pkt 7; standard rekomendowany członkom SBWPwP.
W następnym tygodniu
W następnym tygodniu odpowiem na pytanie: Jak wycenić firmę na potrzeby postępowania spadkowego i zachowku? Omówię m.in. różnice w datach ustalenia składu i stanu przedsiębiorstwa wobec podziału majątku małżeńskiego, znaczenie zarządu sukcesyjnego oraz wpływ śmierci właściciela na wartość goodwillu.
Autor: Dariusz Stronka
Zobacz naszą ofertę wycen:
wyceny wycena przedsiębiorstwa/ wycena spółki
Przypisy
[1] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2016 r., V CSK 289/15 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=A1vVQ5cBZvGrB8P_PZEj
[2] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2016 r., V CSK 299/15, OSNC 2016, nr 12, poz. 146 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=VlvdQ5cBZvGrB8P_K5Pc. Zob. też postanowienie SN z dnia 24 stycznia 2013 r., V CSK 79/12 (niepubl.) oraz postanowienie SN z dnia 29 października 2020 r., V CSK 573/18.
[3] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2016 r., III CZP 32/16 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=IlvuQ5cBZvGrB8P_dpgB
[4] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04 oraz orzeczenie SN I CSK 2420/23 – za omówieniem: K. Till, Podział majątku wspólnego a udziały w spółce – najnowsze stanowisko Sądu Najwyższego, SLK Partners, 23.12.2025.
[5] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2021 r., III CSKP 65/21 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=IVyLRZcBZvGrB8P_5Vj0; zob. też postanowienie SN z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 349/12 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=NV3WSJcBZvGrB8P_aNPG
[6] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=KFs1RJcBZvGrB8P_dqsN
[7] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2021 r., V CSKP 145/21 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=EVwRRpcBZvGrB8P_3ZHc
[8] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2019 r., IV CSK 445/17 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=b1uiRJcBZvGrB8P_8ttx; postanowienie SN z dnia 15 września 2025 r., I CSK 2420/23 – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=JXwhYJkBUJTjLdVvjvkP
[9] Powszechne Krajowe Zasady Wyceny – Krajowy Standard Wyceny Specjalistyczny „Ogólne zasady wyceny przedsiębiorstw”, pkt 7; Standard 1 SBWPwP.
[10] M. Legutko, Wartość sprawiedliwa – przyczynek do dyskusji, 27.06.2026 – https://kancelaria-legutko.pl/2026/06/27/wartosc-sprawiedliwa-przyczynek-do-dyskusji/
[11] Postanowienie SN z dnia 3 lutego 2016 r., V CSK 299/15 – uzasadnienie. Zob. omówienie: O. Rudak, Podział przedsiębiorstwa po rozwodzie – a wiedza i doświadczenie przedsiębiorcy jako składniki niematerialne, Czasopismo Lege Artis, 20.07.2016.
[12] M. Pęksyk, W poszukiwaniu wartości „Personal Goodwill”, Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia nr 5/2017 (89), cz. 2, s. 307–314 – https://wnus.usz.edu.pl/frfu/file/article/download/12058.pdf
[13] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2011 r., V CSK 28/11 (niepubl.).
[14] K. Byrka-Kita, M. Czerwiński, D. Zarzecki, Dyskonto z tytułu braku płynności rynkowej w wycenie przedsiębiorstw, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2018.
[15] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2016 r., V CZ 25/16 – https://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia3/V%20CZ%2025-16.pdf; zob. też uchwała SN z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77.