Podważyć opinię biegłego z wyceny przedsiębiorstwa – cechy opinii, procedura i lista kontrolna zarzutów
Strona główna » Publikacje » 79. Jak podważyć opinię biegłego z wyceny przedsiębiorstwa?

79. Jak podważyć opinię biegłego z wyceny przedsiębiorstwa?

Jak podważyć opinię biegłego – wprowadzenie

Aby podważyć opinię biegłego z wyceny przedsiębiorstwa, trzeba wskazać sądowi konkretne wady: niepełność, niejasność, sprzeczność albo błędną metodę lub dane, oraz wyjaśnić ich znaczenie dla rozstrzygnięcia. Skuteczny zarzut wskazuje miejsce w opinii, naruszoną regułę i możliwy wpływ uchybienia na wycenę. Nie trzeba zawsze samodzielnie obliczyć prawidłowej kwoty – brak danych lub uzasadnienia może właśnie uniemożliwiać takie obliczenie. Samo niezadowolenie z wyniku co do zasady nie wystarcza, by sąd zlecił kolejną opinię.[1]

W sprawach o podział majątku, zachowek, wyłączenie wspólnika czy rozliczenie ze wspólnikiem występującym ze spółki opinia biegłego często przesądza o kwocie rozliczenia. Pisałem o tym we wpisach o wycenie firmy na potrzeby podziału majątku po rozwodzie oraz o wycenie przedsiębiorstwa i udziałów na potrzeby spadku i zachowku. Ten sam problem pojawił się również przy wycenie udziałów przy wyłączeniu wspólnika ze spółki z o.o. i wycenie udziału kapitałowego przy wystąpieniu wspólnika. Za każdym razem wracało zatem pytanie: jak podważyć opinię biegłego, która wydaje się błędna?

W pismach procesowych zarzuty do opinii z wyceny często sprowadzają się jednak do zdania „wartość jest rażąco zaniżona”. Tak sformułowany zarzut jest zbyt ogólny. Sąd kontroluje założenia, materiał i logiczność opinii. Co do zasady nie może jednak zastąpić potrzebnych wiadomości specjalnych własnym przekonaniem o właściwej stopie dyskontowej czy dyskoncie za brak kontroli. Szczególną regulację postępowania uproszczonego wskazuję niżej.

W tym wpisie omawiam trzy kwestie. Najpierw pokazuję, jakie cechy powinna mieć opinia biegłego i jak sąd ją ocenia. Następnie przedstawiam procedurę, w której strona może zakwestionować opinię. Na koniec przekładam to na praktykę wyceny: listę kontrolną błędów, budowę zarzutu i przykład liczbowy. Dobór środków procesowych i pilnowanie terminów należy przy tym do Twojego pełnomocnika. Ja skupiam się na merytorycznej treści zarzutów.

Jak podważyć opinię biegłego w postępowaniu cywilnym – kontekst prawny

Jaką rolę pełni opinia biegłego w sprawie o wartość firmy?

W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd może wezwać jednego lub kilku biegłych (art. 278 § 1 KPC). Wcześniej wysłuchuje wniosków stron co do ich liczby i wyboru.[2] Wycena przedsiębiorstwa lub udziałów z reguły takich wiadomości wymaga. Dobór biegłego należy do sądu, natomiast strony mogą wcześniej przedstawić swoje stanowisko, np. co do specjalności biegłego i treści tezy dowodowej. Kim jest biegły sądowy i jakie ma obowiązki, opisałem we wpisie „Kim jest biegły sądowy wyceny przedsiębiorstw?”.

Opinia służy fachowej ocenie materiału sprawy; nie może sama być źródłem materiału faktycznego ani podstawą ustalenia spornych okoliczności.[3] Nie wyklucza to badań, oględzin i obliczeń należących do jego zadania. Sąd może udostępnić biegłemu akta lub przedmiot oględzin i zarządzić jego udział w przeprowadzeniu dowodu (art. 284 § 1 KPC). Dane rynkowe biegły zbiera sam. Dane o przedsiębiorstwie i dokumenty dotyczące spornych faktów powinny jednak trafić do akt, tak aby obie strony mogły je poznać i zakwestionować. O brakujące dane biegły występuje przez sąd. Biegły powinien też ujawnić źródła wykorzystanych danych.

Wytyczna dla wyceny: opinia powinna odpowiadać na tezę dowodową i wskazywać źródła danych o przedsiębiorstwie. Brak odpowiedzi na pytanie sądu albo dane bez wskazanego źródła to pierwsze miejsca, w których warto szukać uchybień.

Jak sąd ocenia opinię biegłego?

Sąd ocenia opinię biegłego tak jak inne dowody, według własnego przekonania i po wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału (art. 233 § 1 KPC).[4] Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 listopada 2000 r. (I CKN 1170/98) wskazał jednak, że opinię wyróżniają szczególne kryteria oceny.[3] Należą do nich:

  • zgodność z zasadami logiki i wiedzy powszechnej;
  • poziom wiedzy biegłego;
  • podstawy teoretyczne opinii;
  • sposób motywowania;
  • stopień stanowczości wyrażonych w niej wniosków.

Sąd nie zastępuje fachowej oceny biegłego własną opinią specjalistyczną. Sprawdza jednak zgodność danych z materiałem sprawy, poprawność rachunków i spójność rozumowania. Błędne dane nie stają się wiarygodne dlatego, że biegły zamieścił je w opinii.

W sprawie I CKN 1170/98, dotyczącej zniesienia współwłasności nieruchomości i rozliczeń nakładów, SN odrzucił krytykę nieodnoszącą się do właściwych kryteriów oceny opinii. Kryteria te omawiają także J. Dzierżanowska i J. Studzińska.[5]

Jakie cechy powinna mieć opinia biegłego?

Z punktu widzenia sądu i pełnomocnika dobra opinia biegłego jest jasna, pełna i niesprzeczna. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że opinia biegłego powinna zawierać uzasadnienie (art. 285 § 1 KPC).[2] Nie określa jednak wprost cech prawidłowej opinii. Wyznaczyło je orzecznictwo sądów cywilnych, przede wszystkim na tle art. 286 KPC.

SN w wyroku z 21 maja 2014 r. (II CSK 441/13) wskazał, że potrzeba dalszej opinii zachodzi zwłaszcza wtedy, gdy dotychczasowa ma istotne luki, jest niekompletna, niejasna, nienależycie uzasadniona lub nieweryfikowalna albo pomija istotne okoliczności.[1] Z kolei Sąd Apelacyjny w Gdańsku (V ACa 128/17) uznał opinię niepełną, niejasną lub wewnętrznie sprzeczną za powód wezwania biegłego na rozprawę.[6] Obie sprawy dotyczyły błędów w leczeniu, ale kryteria sformułowano w nich ogólnie.

Opinia jasna

Opinia jest jasna, gdy pozwala odtworzyć tok rozumowania biegłego i zweryfikować jego wnioski. SN w wyroku II CSK 441/13 wymienia opinię niejasną i nieweryfikowalną wśród tych, które mogą uzasadniać dalszą opinię.[1] W sprawie IV CSK 135/13 sądy niższych instancji wskazały z kolei na niemożność odtworzenia argumentacji biegłego i nieczytelny tok jego rozumowania. SN uznał, że takie wątpliwości należało najpierw wyjaśnić, wzywając biegłego na rozprawę.[7] W praktyce pełnomocników niejasność dotyczy najczęściej:

  • ocen,
  • poglądów,
  • wartości,
  • sformułowań,
  • przyjętych metod.

W wycenie przedsiębiorstwa przykładem jest użycie pojęcia „wartość godziwa” bez definicji albo podanie stopy dyskontowej bez jej składników. Standard 1 SBWPwP wskazuje, że analizy, opinie i rekomendacje wartości powinny być przedstawione w sposób jasny, zrozumiały i niewprowadzający w błąd (pkt VI.11).[8] Podobną regułę zawiera KSWS (pkt 11.6).[9]

Opinia pełna

Opinia jest niepełna, gdy nie odpowiada na wszystkie pytania z tezy dowodowej, pomija istotne okoliczności albo nie uzasadnia wyrażonych ocen. SN w wyroku II CSK 441/13 wymienia w tym kontekście opinię z istotnymi lukami, niekompletną i nieodpowiadającą na tezy dowodowe. Wskazuje też opinię, która pomija lub wadliwie przedstawia istotne okoliczności albo jest nienależycie uzasadniona.[1] W wycenie sprawdź zatem, czy opinia:

  • odpowiada na wszystkie pytania tezy dowodowej, także co do daty i przedmiotu wyceny;
  • uwzględnia istotne okoliczności, np. umowę spółki, rozrachunki wspólników i pozycje pozabilansowe;
  • wykorzystuje dowody z akt, w tym dokumenty złożone przez strony;
  • korzysta z dostępnych danych rynkowych i wyników badań, np. transakcji udziałami samej spółki;
  • zawiera wszystkie wyliczenia i założenia potrzebne do odtworzenia wyniku;
  • uzasadnia wartości, oceny i wybór metod.

W sprawie II CSK 121/13 SN zarzucił sądowi drugiej instancji, że odrzucił transakcje udziałami spółki bez zbadania ich treści.[10] Szerzej opisałem to we wpisie o wyłączeniu wspólnika. Standard 1 SBWPwP wymienia z kolei elementy, które biegły powinien określić (pkt VI.1). Wskazuje też, że wybór metody powinien być uzasadniony (pkt VI.4).[8]

Opinia niesprzeczna

Sprzeczność może mieć dwie postaci. Pierwsza to sprzeczność wewnętrzna, gdy w różnych fragmentach opinii pojawiają się różne poglądy albo argumenty, które się wykluczają. Przykładem jest założenie kontynuacji działalności połączone bez wyjaśnienia z metodą likwidacyjną. Innym przykładem są różne daty wyceny w tekście i w tabelach. W sprawie V ACa 128/17 strona zarzucała opinii m.in. błąd logiczny i wewnętrzną sprzeczność wniosków. Sąd odwoławczy uznał, że opinia budzi wątpliwości co do rzetelności.[6]

Druga postać to sprzeczność z inną opinią lub wyceną, wynikająca z różnic metod, kryteriów albo danych. Sama rozbieżność dwóch opinii nie przesądza jednak, która z nich jest błędna. W mojej ocenie przewagę powinna uzyskać ta, której tok rozumowania lepiej spełnia kryteria z I CKN 1170/98, a nie ta sporządzona przez bardziej utytułowanego autora. Podobnie jest z istotnie różnymi wynikami metod w jednej opinii. Standard 1 SBWPwP wskazuje, że biegły powinien wtedy przeanalizować przyczyny różnic i zamieścić wyniki tej analizy w raporcie (pkt VI.9).[8] Według KSWS wyceniający powinien zidentyfikować i wyjaśnić przyczyny takich różnic (pkt 10.3).[9] Przy sprzeczności dwóch opinii sądowych warto wnosić o wspólne wysłuchanie ich autorów i wyjaśnienie konkretnych rozbieżności (IV CSK 135/13). Prywatna wycena ma inny status procesowy; jej rozbieżność z opinią sądową jest punktem wyjścia do zarzutów, a nie automatyczną podstawą wyboru korzystniejszej kwoty.

Cechy opinii biegłego w zestawieniu

Cecha Opinia jest wadliwa, gdy… Przykład z wyceny przedsiębiorstwa Typowy wniosek strony
Jasność nie da się zrozumieć ocen, metod i sposobu dojścia do wyniku niezdefiniowany standard wartości, stopa bez składników ustne wyjaśnienie opinii
Pełność brak odpowiedzi na pytania sądu, pominięte okoliczności lub dowody, brak wyliczeń brak rozrachunków wspólników, pominięte transakcje udziałami uzupełnienie opinii
Niesprzeczność sprzeczne fragmenty opinii albo niewyjaśniona sprzeczność z inną opinią niewyjaśniona sprzeczność między założeniem kontynuacji a zastosowaniem metody likwidacyjnej wyjaśnienie, opinia innego biegłego

Jak krok po kroku podważyć opinię biegłego w sądzie?

Procedura w sprawie cywilnej przebiega zwykle etapami. Najpierw jednak dwa rozróżnienia, od których zależą terminy i rygory: proces a postępowanie nieprocesowe oraz postępowanie gospodarcze i uproszczone.

Proces i postępowanie nieprocesowe

Sprawa o zachowek toczy się w procesie. Podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności, dział spadku i zniesienie współwłasności należą co do zasady do postępowania nieprocesowego. Sam fakt, że przedmiotem wyceny jest firma, nie czyni takiej sprawy procesem gospodarczym. W postępowaniu nieprocesowym przepisy o procesie stosuje się odpowiednio, o ile regulacja szczególna nie stanowi inaczej (art. 13 § 2 KPC). Dotyczy to również kontroli opinii i wniosków z art. 286 KPC; występują tu wnioskodawca i uczestnicy, a nie powód i pozwany.[2][4]

W dziale spadku sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi z urzędu (art. 684 KPC). Reguła ta stosuje się odpowiednio do podziału majątku wspólnego (art. 567 § 3 KPC). Nie oznacza to jednak, że uczestnik może zignorować wezwania sądu albo pozostawić mu poszukiwanie wszystkich dokumentów. Trzeba odróżnić ustalenia objęte obowiązkiem sądu od roszczeń wymagających żądania i wykazania przez uczestnika. Prekluzji nie można stosować mechanicznie w sposób wyłączający ustawowy obowiązek ustalenia wartości dzielonego majątku.

Art. 515 KPC pozwala w postępowaniu nieprocesowym przesłuchać biegłego bez przyrzeczenia i w nieobecności uczestników. Nie pozbawia to uczestników prawa do poznania opinii, zajęcia stanowiska i zgłoszenia pytań lub wniosku o jej uzupełnienie. Także w postępowaniu nieprocesowym możesz więc podważyć opinię biegłego tymi samymi środkami. Od postanowienia co do istoty sprawy przysługuje apelacja (art. 518 KPC). Art. 162 i 380 KPC stosuje się natomiast odpowiednio, z uwzględnieniem czynności podejmowanych przez sąd z urzędu.

Postępowanie gospodarcze i uproszczone

Spory ze stosunku spółki, w tym o wyłączenie wspólnika albo rozliczenie występującego wspólnika, wymagają sprawdzenia przepisów o postępowaniu gospodarczym (art. 458(2) KPC). Istotna jest w nim zaostrzona koncentracja twierdzeń i dowodów z art. 458(5) KPC. Należy też uwzględnić możliwość rozpoznania sprawy z pominięciem tych przepisów na terminowy wniosek uprawnionej strony (art. 458(6) KPC).

W postępowaniu uproszczonym art. 505(7) KPC przewiduje wyjątki: sąd może dokonać własnej oceny zamiast zasięgać opinii, a co do zasady nie zasięga jej, gdy przewidywany koszt przekracza wartość przedmiotu sporu, chyba że zachodzą wyjątkowe okoliczności. Przepis dopuszcza również zasięgnięcie opinii od osoby wcześniej przesłuchanej jako świadek, nawet jeśli sporządziła ekspertyzę na zlecenie pozasądowe. Nie nadaje to jednak prywatnej ekspertyzie automatycznie statusu opinii sądowej. Te wyjątki nie są ogólną regułą dla wszystkich spraw o wycenę.[4]

Opisane zasady dotyczą KPC. Opinia w postępowaniu karnym, administracyjnym, podatkowym lub wycena w egzekucji wymaga zastosowania właściwych regulacji szczególnych; nie należy przenosić do tych trybów poniższej sekwencji zarzutów, art. 162 i apelacji bez odrębnej analizy.

Poniższa tabela porządkuje etapy, które omawiam dalej.

Etap Co może zrobić strona Podstawa w KPC
1. Zlecenie opinii wnioski co do liczby i wyboru biegłych, propozycja tezy dowodowej art. 278 § 1
1a. Wątpliwość co do bezstronności wniosek o wyłączenie biegłego art. 281
2. Doręczenie opinii pisemne zarzuty w terminie wyznaczonym przez sąd art. 205(3), 205(12); w postępowaniu gospodarczym także art. 458(5)
3. Rozprawa wniosek o wezwanie biegłego, pytania, ustne wyjaśnienie art. 286
4. Wady nieusunięte wniosek o opinię uzupełniającą lub innego biegłego art. 286
5. Pominięcie wniosku zastrzeżenie do protokołu art. 235(2), art. 162
6. Apelacja zarzuty uchybień sądu, ich wpływ na wynik; wniosek z art. 380 i wniosek dowodowy art. 380, art. 381

Przed omówieniem poszczególnych etapów należy jednak zaznaczyć, że zaprezentowana w powyższej tabeli kolejność czynności nie jest obowiązkowa. Dla przykładu pisemne uzupełnienie może poprzedzać rozprawę, a zasadnicze wady mogą uzasadniać od razu opinię innego biegłego. Terminy i rygory zależą od przepisów właściwych dla danego trybu oraz zarządzeń sądu.

Etap 1: zanim biegły zacznie pracę

Pierwszą okazją do wpływu na opinię jest moment jej zlecenia. Sąd wysłuchuje wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru (art. 278 § 1 KPC). Warto wskazać potrzebną specjalność i zaproponować precyzyjną tezę dowodową. Przedmiot wyceny, właściwa data oraz prawne kryterium wartości wynikają z podstawy rozliczenia i określa je sąd. Takim kryterium jest np. „rzeczywista wartość” udziałów (art. 266 § 3 KSH) albo wartość zbywcza majątku spółki (art. 65 § 1 KSH). W tych ramach biegły dobiera i uzasadnia standard wartości, np. godziwą wartość rynkową. Uzasadnia też podstawowe założenie, podejścia i metody wyceny oraz zasadność premii i dyskont. Nie rozstrzyga przy tym sam, jak należy interpretować prawo. Jeżeli spór prawny uzasadnia warianty wyceny, warto wnieść o wyraźne określenie ich założeń w postanowieniu dowodowym. Precyzyjna teza dowodowa ułatwia też później podważyć opinię biegłego, bo wyznacza, na co biegły musi odpowiedzieć.

Odrębnym narzędziem jest wniosek o wyłączenie biegłego z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego (art. 281 § 1 KPC). Strona może go złożyć aż do ukończenia czynności biegłego. Po ich rozpoczęciu musi jednak uprawdopodobnić, że przyczyna wyłączenia powstała później lub wcześniej nie była jej znana. Wniosek ten dotyczy bezstronności, a nie jakości wyceny. Sam niekorzystny wynik nie dowodzi stronniczości. Po zakończeniu czynności trzeba odróżnić spóźniony wniosek o wyłączenie od zarzutów do wiarygodności opinii i wniosku o dowód z innego biegłego.

Etap 2: zarzuty na piśmie po doręczeniu opinii

Po doręczeniu opinii sąd zwykle wyznacza termin na zajęcie stanowiska co do opinii przez strony. KPC nie ustanawia jednego ustawowego terminu na „zarzuty do opinii”. Trzeba jednak przeczytać treść zarządzenia i rygoru. Art. 205(3) § 2 KPC pozwala zobowiązać stronę do przedstawienia wszystkich istotnych twierdzeń i dowodów pod rygorem pominięcia. Przewiduje jednak wyjątek, gdy wcześniejsze powołanie nie było możliwe albo potrzeba wynikła później; trzeba to uprawdopodobnić.[4]

Znaczenie ma także art. 205(12) KPC: przy posiedzeniu przygotowawczym zasadniczą granicą jest zatwierdzenie projektu planu rozprawy albo sporządzenie planu, z ustawowymi wyjątkami. Bez posiedzenia przygotowawczego twierdzenia i dowody można co do zasady powoływać do zamknięcia rozprawy, lecz nadal obowiązują wcześniejsze zarządzenia i skutki działania na zwłokę.

W postępowaniu gospodarczym obowiązują surowsze reguły koncentracji twierdzeń i dowodów (art. 458(5) KPC), które opisuję wyżej. Doręczenie wadliwej opinii może uzasadniać dalsze twierdzenia i dowody, ale nie otwiera automatycznie terminu na cały wcześniej pominięty materiał.

Krytyczna ocena opinii znajdującej się już w aktach nie jest tym samym co zgłoszenie nowych faktów, dokumentów lub dowodu z kolejnego biegłego. Uchybienie terminowi nie czyni wadliwej opinii prawidłową ani nie zwalnia sądu z jej oceny. Może jednak ograniczyć wykorzystanie spóźnionego materiału i wniosków, dlatego nie warto zwlekać. Jeśli termin sądowy jest za krótki, przed jego upływem można wystąpić o przedłużenie z ważnej przyczyny (art. 166 KPC); sam wniosek nie przedłuża terminu. Przy uchybieniu bez winy znaczenie mogą mieć art. 168–169 KPC, z obowiązkiem równoczesnego dokonania pominiętej czynności.

Pismo z zarzutami powinno zawierać:

  • konkretne uchybienia, każde z odesłaniem do strony lub tabeli opinii;
  • pytania do biegłego, na które odpowiedź da się zweryfikować;
  • wnioski procesowe, np. o ustne wyjaśnienie, uzupełnienie opinii albo opinię innego biegłego, wraz z uzasadnieniem.

Jak zbudować pojedynczy zarzut, pokazuję w części o specyfice wyceny.

Etap 3: wyjaśnienia biegłego na rozprawie

Art. 286 KPC dopuszcza ustne albo pisemne uzupełnienie opinii lub jej wyjaśnienie. W orzeczeniu IV CSK 135/13 SN mocno zaakcentował wezwanie biegłego na rozprawę i możliwość zadawania pytań.[7] Nie należy jednak przedstawiać obowiązku ustnego wysłuchania jako bezwyjątkowego. W orzecznictwie występuje także stanowisko, że wystarczająco jasna, kompletna i przekonująca opinia pisemna nie wymaga ustnego potwierdzenia. Tak przyjął SN w postanowieniu z 19.12.2018 r. (I PK 267/17, sprawa pracownicza).[11] Obecne brzmienie art. 286 wprost dopuszcza formę pisemną. Istotne jest skuteczne usunięcie uzasadnionych wątpliwości, a nie sama obecność biegłego.

Przygotuj więc pytania tak, aby odpowiedź biegłego była sprawdzalna. Przykładowo: „Z jakiego źródła pochodzi współczynnik beta i dlaczego nie skorygowano go o strukturę kapitału spółki?”.

We wniosku o wysłuchanie wskaż, które odpowiedzi pozostają niejasne i dlaczego potrzebne są pytania uzupełniające na rozprawie. Wycena często wymaga prześledzenia doboru danych, założeń i kolejnych działań; biegły powinien wyjaśnić je konkretnie, a nie poprzestać na „podtrzymuję opinię”. Przy sprzecznych opiniach sądowych można wnosić o wspólne wysłuchanie biegłych. Jeśli potrzebne są nowe obliczenia, właściwe może być następnie pisemne uzupełnienie.

Wysłuchanie biegłego służy wyjaśnieniu jego fachowych ocen, a nie przesłuchaniu go jako świadka spornych zdarzeń. Najpierw pytania zadaje przewodniczący, a następnie sędziowie i strony (art. 271 § 1 w zw. z art. 289 KPC). Czynność może odbywać się zdalnie. Na uzasadniony wniosek strony albo gdy wiarygodność opinii przedstawianej zdalnie budzi wątpliwości, sąd zarządza jednak czynność na sali sądowej (art. 284 § 3 KPC).

Etap 4: opinia uzupełniająca lub inny biegły

Jeżeli pozostają istotne wady, trzeba wskazać, jaki sposób ich usunięcia będzie odpowiedni. Wniosek, który ma podważyć opinię biegłego w całości, powinien zatem wyjaśniać, dlaczego samo uzupełnienie nie wystarczy. Uzupełnienie przez tego samego biegłego zwykle służy odpowiedzi na pominięte pytania, poprawieniu obliczeń lub wyjaśnieniu założeń. Inny biegły może być potrzebny przy trwałej nieweryfikowalności opinii, braku właściwej specjalności, zasadniczych błędach metodycznych albo sprzecznościach, których nie usunięto. Można też wnosić o opinię odpowiedniego instytutu (art. 290 KPC). Kodeks nie ustanawia obowiązku wyczerpania wszystkich uzupełnień przed powołaniem innego biegłego.

Sąd nie ma obowiązku poszukiwać opinii zgodnej z oczekiwaniem strony (II CSK 441/13).[1] Powinien natomiast ocenić znaczenie zarzutów, kompletność materiału, poprawność założeń, odpowiedzi biegłego i przydatność opinii do rozstrzygnięcia. Jeżeli fachowe ustalenia są nadal konieczne, a istotnych wad nie usunięto, sąd nie powinien opierać rozstrzygnięcia na takiej opinii. Nie może jej też zastąpić własną wiedzą specjalistyczną; swoboda z art. 286 KPC tego nie uzasadnia. Przywołane starsze orzeczenia trzeba odczytywać z uwzględnieniem obecnego brzmienia przepisu, a nie jako ustawową listę obligatoryjnych etapów.

Postanowienie zlecające dalszą opinię powinno określać dowód i fakty wymagające wykazania (art. 236 KPC). W praktyce warto, by wskazywało też konkretne pytania, zakres uzupełnienia oraz materiał, do którego biegły ma się odnieść. Odmowa musi mieć podstawę prawną (art. 235(2) § 2 KPC). Nie każde takie postanowienie wymaga osobnego pisemnego uzasadnienia, ale z uzasadnienia rozstrzygnięcia końcowego powinno dać się odtworzyć ocenę opinii i powody odmowy dalszego dowodu. Sam koszt lub wydłużenie postępowania co do zasady nie uzasadniają pozostawienia niewyjaśnionej, istotnej kwestii; szczególną regułę kosztową postępowania uproszczonego opisano wyżej.

Etap 5: gdy sąd pominie wniosek dowodowy

Pomijając dowód, sąd wydaje postanowienie i wskazuje podstawę prawną (art. 235(2) § 2 KPC). Jeżeli odmowę wyjaśnienia, uzupełnienia opinii albo powołania innego biegłego uważasz za uchybienie, zgłoś zastrzeżenie z art. 162 KPC do protokołu. Zrób to najlepiej od razu, a ustawowo najpóźniej na kolejnym posiedzeniu. Nie warto czekać, zwłaszcza gdy sąd zamyka rozprawę. Wskaż wadliwą czynność, naruszone przepisy (np. art. 278 § 1 i art. 286 w zw. z art. 235(2) KPC), niewyjaśnioną okoliczność oraz żądany sposób naprawienia uchybienia. Same wcześniejsze zarzuty do opinii nie zastępują zastrzeżenia do późniejszej decyzji sądu.

Sankcja z art. 162 § 2 KPC dotyczy strony zastępowanej przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną RP. Traci ona prawo powoływania się na uchybienie w dalszym toku sprawy. Wyjątki obejmują naruszenia uwzględniane przez sąd z urzędu oraz uprawdopodobniony brak winy w niezgłoszeniu zastrzeżenia (§ 3). Nie każde błędne pominięcie opinii należy automatycznie do uchybień, które sąd bierze pod uwagę z urzędu. Strona bez wskazanego zastępstwa nie podlega sankcji § 2, lecz powinna również reagować na uchybienie. Jeżeli nie wydano postanowienia w sprawie wniosku, warto zażądać jego rozpoznania i odnotowania stanowiska w protokole.

Etap 6: apelacja

Apelacja kwestionuje rozstrzygnięcie sądu, a nie samą opinię. Wskaż w niej konkretny błąd w ocenie opinii (art. 233 § 1 KPC) albo bezzasadne pominięcie jej wyjaśnienia lub uzupełnienia (art. 278 § 1 i art. 286 KPC). Wyjaśnij też, jak mogło to wpłynąć na wynik sprawy. Jeżeli kwestionujesz postanowienie o pominięciu dowodu, złóż wniosek o jego kontrolę (art. 380 KPC) i ponów wniosek dowodowy; samo zastrzeżenie z art. 162 KPC tego nie zastępuje. Nowe fakty i dowody sąd drugiej instancji może natomiast pominąć, jeżeli można je było powołać wcześniej (art. 381 KPC); późna data prywatnej ekspertyzy tego nie usprawiedliwia.[4] Sąd drugiej instancji może sam uzupełnić materiał, także o opinię biegłego (art. 382 KPC).

Terminy biegną od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, o które co do zasady trzeba wnieść w ciągu tygodnia od ogłoszenia (art. 328 KPC); apelację wnosi się w ciągu dwóch tygodni (art. 369 KPC). W postępowaniu nieprocesowym uwzględnij art. 357 i 518 KPC, a w uproszczonym – zakaz przytaczania nowych zarzutów po terminie apelacji (art. 505(9) § 2 KPC). Skarga kasacyjna, jeśli jest dopuszczalna, nie służy ponownej ocenie dowodów (art. 398(3) § 3 KPC), choć można w niej zarzucić naruszenie przepisów o przeprowadzeniu dowodu, np. art. 286 KPC (IV CSK 135/13).[7]

Jak podważyć opinię biegłego z wyceny – specyfika wyceny

Dlaczego opinia z wyceny to łańcuch decyzji?

Wycena przedsiębiorstwa nie jest pomiarem, lecz ciągiem decyzji. Biegły identyfikuje przedmiot, datę, standard wartości i założenia w ramach określonych przez sąd oraz właściwe prawo, a następnie dobiera metody i korekty. Każda z tych decyzji wpływa zatem na wynik. Aby podważyć opinię biegłego z wyceny, przejdź ten łańcuch i wskaż ogniwo, którego nie uzasadniono albo uzasadniono niespójnie. Etapy procesu opisałem we wpisie „Jak wycenić przedsiębiorstwo, czyli etapy procesu wyceny”.

Punktem odniesienia są reguły metodyczne, a nie Twoje przekonanie o wartości firmy. W Polsce są to przede wszystkim standardy SBWPwP. Standard 1 i standardy trzech podejść obowiązują od 1 lipca 2024 r., a Standard 6 o dyskontach i premiach – od 1 lipca 2026 r. SBWPwP rekomenduje ponadto KSWS „Ogólne zasady wyceny przedsiębiorstw”.[9] Standardy są wskazówkami zawodowymi, a nie źródłem prawa. Zawierają jednak regułę przydatną w sporze: wszelkie odstępstwa od standardu wymagają wyjaśnienia i uzasadnienia w raporcie (Standard 1, pkt II.2).[8] Więcej o regułach wyceny piszę we wpisie „Czy istnieją sformalizowane zasady wyceny przedsiębiorstw?”. Zakres związania konkretnym standardem zawodowym trzeba ocenić odrębnie; nie każdy biegły podlega zasadom danej organizacji. Odstępstwo nie oznacza samo w sobie naruszenia KPC. Zarzut powinien wykazać brak fachowego uzasadnienia lub wpływ na miarodajność wyceny. Pierwszeństwo mają przepisy prawa i prawidłowo określona teza dowodowa.

Lista kontrolna: gdzie szukać błędów w opinii z wyceny?

Poniższą listę stosuję przy weryfikacji opinii innych biegłych. Jeżeli zamierzasz podważyć opinię biegłego, zacznij od ram wyceny, a dopiero potem przejdź do rachunku. Nie każdy punkt będzie przy tym istotny w Twojej sprawie. Jedno dobrze udokumentowane uchybienie może jednak uzasadniać wniosek o wyjaśnienie lub uzupełnienie opinii.

A. Ramy wyceny

  1. Przedmiot wyceny. Przedsiębiorstwo, zorganizowana część przedsiębiorstwa, udziały lub akcje i ogół praw w spółce osobowej to różne przedmioty wyceny (Standard 1, pkt IV.2).[8] Przy pakiecie udziałów biegły powinien też odnieść się do cech dotyczących kontroli i płynności (pkt VI.2). Piszę o tym we wpisach „Jaki może być przedmiot wyceny przedsiębiorstwa?” i „Na czym polega wycena udziałów w spółce?”.
  2. Standard wartości. Biegły powinien określić standard wartości i jego definicję (pkt VI.1 lit. c). Sprawdź, czy to zrobił i czy standard jest spójny z celem wyceny. Częstą wadą jest „wartość godziwa” bez wyjaśnienia, czy chodzi o godziwą wartość rynkową, wartość sprawiedliwą, czy kategorię z rachunkowości.
  3. Podstawowe założenie. Kontynuacja działalności albo likwidacja powinny odpowiadać sytuacji podmiotu. KSWS przewiduje przy tym, że gdy wartość z innych metod jest niższa od likwidacyjnej, dolną granicą powinna być wartość likwidacyjna (pkt 10.5).[9]
  4. Daty. Data wyceny i data sporządzenia raportu to dwie różne daty (pkt III.2–III.3). Właściwa data wynika z podstawy prawnej rozliczenia. SA w Lublinie zdyskwalifikował opinię, w której prognozy oparto na danych z lat późniejszych niż data wyceny (I ACa 446/12, sprawa z art. 65 KSH).[12]

B. Podejście dochodowe

  1. Dobór metod. Wybór metody zawsze powinien być uzasadniony (Standard 3, pkt III.3).[13] Wycena może opierać się na jednej lub kilku metodach (Standard 1, pkt VI.4). Samo zastosowanie jednej metody nie jest więc błędem, jeżeli biegły to uzasadnił.
  2. Spójność strumienia i stopy. Standard 3 stanowi, że stopa dyskontowa musi być spójna z kategorią korzyści i sposobem ich wyrażenia (pkt VI.5.1–VI.5.2). Dla przepływów przynależnych właścicielom i wierzycielom (FCFF) odpowiednią stopą jest średni ważony koszt kapitału (WACC). Natomiast dla przepływów właścicieli (FCFE) i dywidend jest nią koszt kapitału własnego (pkt VI.5.2.1).
  3. Prognoza i wartość rezydualna. O długości prognozy powinna decydować przede wszystkim możliwość rozsądnego oszacowania korzyści i specyfika przedsiębiorstwa (pkt VII.2). Korzyści użyte do wartości rezydualnej powinny zostać znormalizowane (pkt VII.4).
  4. Przejście od wartości kapitału zainwestowanego (EV) do wartości kapitału własnego. Wartość kapitału zainwestowanego (EV, ang. enterprise value) to całkowita rynkowa wartość przedsiębiorstwa dla właścicieli i wierzycieli. Przy wycenie na przepływach FCFF biegły musi pomniejszyć EV o zadłużenie netto (pkt VI.7). Chodzi o dług netto, czyli zadłużenie oprocentowane pomniejszone o nadwyżkę środków pieniężnych ponad poziom operacyjny. W zadłużeniu mieszczą się kredyty, pożyczki, obligacje, leasing (o ile raty leasingowe nie są ujmowane w kosztach operacyjnych) i inne zobowiązania o charakterze finansowym. Nie wlicza się do niego zobowiązań stanowiących element kapitału obrotowego, zwłaszcza zobowiązań handlowych. Powinien też rozważyć korektę o aktywa i zobowiązania nieoperacyjne (pkt VI.6). Jeżeli leasing ujęto jako dług, prognoza wydatków inwestycyjnych powinna obejmować także aktywa przejmowane w przyszłych leasingach.

Mechanikę metody opisałem we wpisach „Na czym polega podejście dochodowe wyceny firm?” i „Jak przebiega wycena firmy metodą DCF?”.

C. Podejście porównawcze i majątkowe

  1. Podmioty porównywalne. Biegły powinien przeprowadzić rzetelną selekcję podmiotów porównywalnych według wiarygodnych kryteriów podobieństwa (Standard 4, pkt IV.3).[14] Kategorie użyte do mnożników powinny być spójne co do rodzaju i zakresu czasowego (pkt VI.8). Ponadto biegły powinien skorygować dane, np. o zdarzenia jednorazowe i aktywa nieoperacyjne (pkt V.2).
  2. Mnożniki sektorowe. Według Standardu 4 wycena za ich pomocą nie powinna stanowić podstawowej metody szacowania wartości (pkt VI.5). KSWS ujmuje to ostrzej: taka wycena nie może stanowić jedynej metody (pkt 8.4.3).[9] Więcej o tym podejściu piszę we wpisie „Jak wycenić firmę w oparciu o mnożniki branżowe?”.
  3. Podejście majątkowe. Przy założeniu kontynuacji działalności nie powinno ono być jedynym podejściem (Standard 2, pkt IV.2). Wyjątkiem jest sytuacja, gdy stosują je zwyczajowo uczestnicy rynku albo wynika to z przepisów.[15] Biegły szacuje przy tym także pozycje nieujawnione w bilansie (pkt V.1). Szczegóły opisałem we wpisie o metodzie skorygowanych aktywów netto.

D. Korekty, wynik i raport

  1. Dyskonta i premie. Dla każdej metody biegły powinien określić, jaki poziom wartości reprezentuje wartość bazowa, i uzasadnić korekty (Standard 6, pkt IV.1).[16] Zastosowanie dyskonta lub premii zawsze powinno być ujawnione i uzasadnione (pkt IV.5). Standardy 3 i 4 formułują obowiązek rozważenia i uzasadnienia korekt, a nie ich automatycznego stosowania (pkt VIII.1 i VIII.2). Zasady opisałem we wpisie „Czy, kiedy i jak należy stosować premie i dyskonta w wycenie?”.
  2. Uzgodnienie wyników. Gdy metody dają istotnie różne wyniki, biegły powinien przeanalizować przyczyny różnic (Standard 1, pkt VI.9). Mechaniczne uśrednienie bez uzasadnienia wag jest typowym punktem zaczepienia. Rekomendacja może natomiast mieć postać jednej wartości albo przedziału (pkt VI.8).
  3. Zrozumiałość i źródła. Raport powinien zawierać zakres informacji potrzebny do jego zrozumienia (pkt VI.11), a KSWS przewiduje wskazanie źródeł informacji (pkt 11.8). Jeżeli nie wiesz, skąd wzięły się kluczowe parametry, opinia jest co najmniej niejasna. Brak źródeł to zatem jeden z najczęstszych argumentów, by podważyć opinię biegłego. Wymogi raportu omawiam we wpisie „Co powinien zawierać raport z wyceny przedsiębiorstwa?”.

Jak przełożyć błąd metodyczny na zarzut, który podważy opinię biegłego?

Sam fakt, że coś w opinii budzi wątpliwości, zwykle nie wystarczy. Zarzut działa wtedy, gdy sąd bez wiadomości specjalnych zrozumie, na czym polega uchybienie i dlaczego ma ono znaczenie dla rozstrzygnięcia. Dlatego stosuję konstrukcję czteroelementową:

  • miejsce – strona, tabela lub punkt opinii, którego dotyczy zarzut;
  • reguła – punkt standardu, zasada metodyczna albo wymóg wynikający z podstawy prawnej rozliczenia;
  • uchybienie – różnica między tym, co zrobił biegły, a tym, co wynika z reguły, oraz informacja, czy biegły uzasadnił odstępstwo;
  • skutek – znaczenie wady dla miarodajności opinii i rozstrzygnięcia, a gdy jest to możliwe, także liczbowy wpływ korekty.

Liczbowe pokazanie skutku bardzo pomaga, ale nie jest ustawowym warunkiem zarzutu. Gdy brak danych, obliczeń lub wyjaśnienia metody uniemożliwia kontrolę opinii, wskaż, dlaczego bez uzupełnienia nie można ocenić wyniku. Nie trzeba sporządzać kompletnej alternatywnej wyceny, by podważyć opinię biegłego. Jeżeli dane na to pozwalają, analiza wrażliwości dobrze pokazuje znaczenie spornego parametru.

Przykład zarzutu do opinii z wyceny

Przykład jest hipotetyczny i uproszczony. Biegły wycenił spółkę metodą DCF w wariancie FCFF i ustalił wartość kapitału zainwestowanego (EV) na 18,0 mln zł. Pojęcie EV wyjaśniłem wyżej, a szerzej opisałem we wpisie o mnożniku EV/EBITDA. Aby ustalić rynkową wartość kapitału własnego, biegły (s. 41, tab. 15) odjął jednak od EV wszystkie zobowiązania spółki: kredyty i pożyczki 4,0 mln zł oraz zobowiązania handlowe 2,4 mln zł. Zakładam, że zobowiązania handlowe są zobowiązaniami operacyjnymi uwzględnionymi już w prognozie przepływów. Zakładam też, że spółka nie ma nadwyżki środków pieniężnych ani zobowiązań leasingowych, a poza kredytami i pożyczkami nie ma innych pozycji korygujących EV. Dług netto wynosi więc w przykładzie 4,0 mln zł.

Zestawienie danych z opinii i po korekcie prezentuje poniższa tabela.

Pozycja (mln zł) Opinia biegłego Po korekcie
EV – wartość z DCF w wariancie FCFF 18,0 18,0
Kredyty i pożyczki 4,0 4,0
Zobowiązania handlowe 2,4 2,4
Zobowiązania razem 6,4 6,4
Kwota odjęta od EV 6,4 4,0
Wartość kapitału własnego 11,6 14,0

Obliczenie: w opinii 18,0 − 6,4 = 11,6 mln zł, a po korekcie 18,0 − 4,0 = 14,0 mln zł. Zobowiązania handlowe nadal istnieją, ale nie odejmuje się ich od EV. Od EV odejmuje się bowiem dług netto, czyli zadłużenie oprocentowane pomniejszone o nadwyżkę środków pieniężnych (zob. procedurę we wpisie o wzorze na wycenę przedsiębiorstwa metodą DCF). Różnica w przykładzie wynosi 2,4 mln zł, czyli ok. 20,7% wartości z opinii.

Zarzut mógłby więc brzmieć tak: „Na s. 41 (tab. 15) biegły odjął od EV, oprócz kredytów i pożyczek, także zobowiązania handlowe w kwocie 2,4 mln zł. Zgodnie ze Standardem 3 SBWPwP (pkt VI.7) do zadłużenia netto, o które pomniejsza się EV, nie wlicza się zobowiązań stanowiących element kapitału obrotowego, zwłaszcza zobowiązań handlowych. Po korekcie wartość kapitału własnego rośnie z 11,6 do 14,0 mln zł”. W realnej opinii sporne bywają też inne pozycje odejmowane od EV albo do niego dodawane, np. aktywa nieoperacyjne. Wtedy pokaż wpływ każdej z nich osobno. Do zarzutu warto dołączyć wniosek: „Wnoszę o zobowiązanie biegłego do wyjaśnienia, na jakiej podstawie przy przejściu od EV do wartości kapitału własnego odjął zobowiązania handlowe.”

Do czego służy opinia prywatna, gdy chcesz podważyć opinię biegłego?

Opinia prywatna, czyli ekspertyza zlecona przez stronę, nie jest dowodem z opinii biegłego. SN, odwołując się do judykatury i piśmiennictwa, wskazał, że stanowi ona z zasady część argumentacji faktycznej strony (V CSK 382/10).[17] Złożona do akt może zostać potraktowana jako dokument prywatny (art. 245 KPC). Dowodzi wówczas przede wszystkim tego, że podpisujący złożył zawarte w nim oświadczenie, i nie korzysta z domniemania prawdziwości zawartych w nim twierdzeń. Według SN taki dokument może jednak wskazać na potrzebę skorzystania z wiadomości specjalnych, a wtedy sąd powinien dopuścić dowód z opinii biegłego. Sam wpis autora na listę biegłych nie zmienia charakteru ekspertyzy zleconej przez stronę.

Aby wykorzystać ekspertyzę w sporze, złóż ją do akt w odpowiednim czasie i wskaż wynikające z niej konkretne zarzuty. Następnie zawnioskuj, by biegły sądowy się do nich ustosunkował. W razie utrzymujących się istotnych wad uzasadnij wniosek z art. 286 KPC. Sąd nie powinien ignorować konkretnych argumentów tylko dlatego, że opracował je ekspert prywatny. Nie musi jednak przyjmować jego wniosków ani automatycznie zlecać kolejnej opinii.

Od prywatnej ekspertyzy trzeba odróżnić opinię sporządzoną na zlecenie organu władzy publicznej w innym postępowaniu ustawowym. Sąd może dopuścić z niej dowód na podstawie art. 278(1) KPC. Strony zachowują możliwość jej zakwestionowania. Nie jest to droga do nadania prywatnej wycenie statusu opinii biegłego wyłącznie przez jej załączenie do pisma.

Dobór biegłego należy do sądu, ale opinia prywatna ma znaczenie także w sprawach sądowych. Pozwala ocenić, czy jest o co walczyć, i dostarcza materiału do zarzutów oraz pytań do biegłego. Pokazuje również, że rozbieżność wynika z metodyki, a nie z oczekiwań strony. Bywa też, że weryfikacja potwierdza poprawność opinii, co pozwala ograniczyć koszty dalszego sporu. Dlatego, zanim spróbujesz podważyć opinię biegłego, warto zlecić jej niezależną weryfikację. Z zasady zawodowej nie przyjmuję roli biegłego sądowego w sprawie, w której przygotowałem opinię prywatną.

Czego zwykle nie wystarczy, aby podważyć opinię biegłego?

Uczciwość wobec Czytelnika wymaga wskazania granic. Sama różnica wyniku zwykle nie jest błędem, ponieważ wycena opiera się na osądzie zawodowym, a rekomendacja może mieć postać przedziału (Standard 1, pkt VI.8). Co do zasady nie wystarczy też wskazanie, że inny specjalista przyjąłby nieco inne parametry. Dotyczy to sytuacji, gdy parametry z opinii mieszczą się w granicach metodyki i mają uzasadnienie.

Podobnie jest z wyborem metody. Jeżeli biegły uzasadnił go zgodnie ze standardami, argument, że inna metoda dałaby korzystniejszy wynik, zwykle nie przekonuje sądu. Nie przekonuje go też powoływanie się na tytuły autora innej opinii. Liczy się bowiem treść uzasadnienia, oceniana według kryteriów z I CKN 1170/98. Podobnie oceniałem uchybienia przy kryteriach obiektywnej i wiarygodnej wyceny przedsiębiorstwa.

Jak podważyć opinię biegłego w sporze wspólników i w sprawie o podział majątku

Zarzuty do opinii biegłego z wyceny mają szczególne znaczenie tam, gdzie wartość firmy lub udziałów jest sednem sporu. Dotyczy to zwłaszcza sporu wspólników (np. przy wyłączeniu wspólnika albo jego wystąpieniu ze spółki) oraz sprawy o podział majątku małżonków. W takich sprawach warto zacząć od ustalenia, jakie pytanie postawił sąd w tezie dowodowej oraz na jaki dzień i w jakim zakresie przedmiot sporu został wyceniony (zob. część A listy kontrolnej).

Szczegóły wyceny w tych sprawach omawiam we wcześniejszych wpisach z serii: o wyłączeniu wspólnika, o wystąpieniu wspólnika ze spółki oraz o podziale majątku po rozwodzie.

Jak podważyć opinię biegłego – podsumowanie

Aby skutecznie podważyć opinię biegłego z wyceny przedsiębiorstwa, wskaż konkretne wady i ich znaczenie dla rozstrzygnięcia. Dokładna kwota korekty pomaga, ale nie zawsze jest możliwa ani wymagana. Najważniejsze wnioski są następujące:

  • Sąd ocenia opinię według kryteriów logiki, wiedzy biegłego, podstaw teoretycznych, sposobu motywowania i stanowczości wniosków (I CKN 1170/98).
  • Dobra opinia jest jasna, pełna i niesprzeczna; jej wady uzasadniają wnioski o wyjaśnienie, uzupełnienie albo opinię innego biegłego (art. 286 KPC).
  • Samo niezadowolenie z wyniku co do zasady nie obliguje sądu do zlecenia kolejnej opinii.
  • Reaguj w terminie wskazanym przez sąd, uwzględnij właściwe reguły prekluzji i – gdy kwestionujesz uchybienie sądu – zgłoś zastrzeżenie z art. 162 KPC. W apelacji odrębnie sformułuj zarzuty i potrzebne wnioski.
  • Skuteczny zarzut wskazuje miejsce, naruszoną regułę, uchybienie i jego znaczenie. Opinia prywatna może pomóc go uzasadnić, lecz nie zastępuje automatycznie opinii sądowej.

Pozostałe wpisy o metodach i standardach wartości znajdziesz w dziale Publikacje. Punktem wyjścia do całej metodyki jest wpis „Jakie są podejścia i metody wyceny przedsiębiorstw?”.

Potrzebujesz weryfikacji opinii biegłego?

Weryfikuję opinie biegłych i raporty z wyceny przedsiębiorstw, udziałów oraz aktywów niematerialnych, m.in. w sprawach o podział majątku, zachowek i w sporach między wspólnikami. Efektem jest opinia prywatna z zestawieniem uchybień metodycznych i ich wpływu na wartość. Przydaje się ona przy formułowaniu zarzutów do opinii i pytań do biegłego. Przygotowuję też opinie prywatne z myślą o wykorzystaniu w postępowaniu sądowym i pomagam ocenić, czy w ogóle warto podważyć opinię biegłego w Twojej sprawie. Najwięcej klientów mam z Poznania i Warszawy, ale wyceny sporządzam dla klientów z całej Polski. Na spotkanie dojadę w promieniu ok. 300 km od Poznania, także do Warszawy, a z pozostałymi klientami pracuję zdalnie. Więcej o moim doświadczeniu przeczytasz tutaj, a zakres usług (konsultacje, opinie i wyceny) opisuję w ofercie wycen firm i udziałów.

Biegły wydał opinię w Twojej sprawie, a jej wynik budzi wątpliwości? Zadzwoń pod numer 532 305 342 lub napisz na dstronka@dcfconsulting.eu. Pierwsza rozmowa jest bezpłatna: ustalimy, czy opinia ma wady, które warto podnieść, i ile czasu zajmie analiza. Odezwij się przed upływem terminu na zgłoszenie zarzutów do opinii.

W wiadomości podaj rodzaj sprawy, przedmiot wyceny i liczbę stron opinii. Wskaż także termin wyznaczony przez sąd na zarzuty. Możesz też skorzystać z formularza kontaktowego. Na tej podstawie wstępnie oszacuję koszt i termin weryfikacji.

Jak podważyć opinię biegłego – najczęstsze pytania

Ocena i cechy opinii

Czy sąd musi powołać kolejnego biegłego, jeżeli nie zgadzam się z opinią?

Co do zasady nie. Sąd nie jest zobowiązany dopuszczać kolejnej opinii tylko dlatego, że dotychczasowa jest dla strony niekorzystna. Potrzeba dalszej opinii powstaje zwłaszcza wtedy, gdy opinia ma istotne luki, jest niejasna, nienależycie uzasadniona, nieweryfikowalna albo pomija istotne okoliczności. Dlatego zarzuty powinny wskazywać konkretne wady, a nie tylko niezgodę z wynikiem.

Kiedy opinia biegłego jest niepełna lub niejasna?

Opinia jest niepełna, gdy nie odpowiada na wszystkie pytania sądu, pomija istotne okoliczności albo też nie uzasadnia ocen. Niejasna jest wtedy, gdy nie da się odtworzyć toku rozumowania biegłego i zweryfikować jego wniosków. Kryteria te wypracowało orzecznictwo sądów cywilnych, zwłaszcza na tle art. 286 KPC.

Jakie błędy w wycenie przedsiębiorstwa najczęściej uzasadniają zarzuty do opinii?

W opiniach, które weryfikuję, najczęściej spotykam brak definicji standardu wartości i niewłaściwą datę wyceny. Częsta jest również niespójność strumienia przepływów i stopy dyskontowej. Pojawiają się również nieuzasadnione dyskonta i premie oraz brak analizy rozbieżności wyników metod. Każde z tych uchybień ma odpowiednik w Standardach 1, 3, 4 lub 6 SBWPwP.

Procedura i terminy

Ile mam czasu na zarzuty do opinii biegłego?

KPC nie przewiduje jednego ustawowego terminu na zarzuty do opinii. Termin wyznacza zwykle sąd, często z rygorem pominięcia spóźnionych twierdzeń i dowodów. Dlatego analizę opinii warto zlecić od razu po jej doręczeniu, a konkretny termin ustalić z pełnomocnikiem. Przed upływem terminu sądowego można wnosić o jego przedłużenie z ważnej przyczyny. W postępowaniu gospodarczym uwzględnij także art. 458(5) KPC, w tym dwutygodniowy termin na materiał, którego wcześniejsze powołanie nie było możliwe lub potrzebne; przyczyny trzeba uprawdopodobnić.

Co zrobić, gdy sąd pominie wniosek o opinię uzupełniającą?

Jeżeli pominięcie uważasz za uchybienie, zgłoś uzasadnione zastrzeżenie z art. 162 KPC do protokołu, najlepiej od razu, najpóźniej na kolejnym posiedzeniu. Sankcja utraty prawa powołania uchybienia dotyczy wskazanego w tym przepisie zastępstwa profesjonalnego, z wyjątkami z § 3. W apelacji złóż wyraźny wniosek z art. 380 KPC, odpowiedni wniosek dowodowy i wyjaśnij wpływ uchybienia na wynik. Zastrzeżenie nie zastępuje tych czynności.

Opinia prywatna i zarzuty

Czy opinia prywatna może zastąpić opinię biegłego sądowego?

Samo złożenie prywatnej ekspertyzy nie zastępuje dowodu z opinii biegłego. Może ona wspierać argumentację, ujawnić konkretne wady i uzasadniać wyjaśnienie lub uzupełnienie opinii sądowej. Odrębne zasady dotyczą opinii z innego postępowania sporządzonej na zlecenie organu władzy publicznej (art. 278(1) KPC) oraz szczególnego powołania eksperta w postępowaniu uproszczonym (art. 505(7) § 3 KPC).

Jak zbudować skuteczny zarzut do opinii z wyceny?

Aby podważyć opinię biegłego, wskaż miejsce w opinii, naruszoną regułę, wadę i jej znaczenie. Podstawą może być przepis, teza dowodowa albo uzasadniona reguła metodyczna. Pomocne są też standardy zawodowe, choć sam brak zgodności z nimi jeszcze nie rozstrzyga sprawy. Skutek pokaż liczbowo, jeśli dane na to pozwalają; w przeciwnym razie wyjaśnij, czego brakuje do kontroli wyniku, i sformułuj pytania oraz wnioski.

Podstawa prawna

  • Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm.) – w szczególności art. 13 § 2, 162, 166, 168–169, 205(3), 205(12), 227, 232, 233 § 1, 235(2), 236, 245, 271 § 1, 278–290, 327(1), 328, 357, 368–369, 380–382, 398(3), 458(2), 458(5)–458(6), 505(7), 505(9), 515, 518, 567 § 3 i 684.
  • Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 18 ze zm.) – art. 65 § 1 i art. 266 § 3.
  • Postanowienie SN z 7 listopada 2000 r., I CKN 1170/98.
  • Wyrok SN z 15 czerwca 2011 r., V CSK 382/10.
  • Wyrok SN z 14 listopada 2013 r., IV CSK 135/13.
  • Wyrok SN z 12 grudnia 2013 r., II CSK 121/13.
  • Wyrok SN z 21 maja 2014 r., II CSK 441/13.
  • Postanowienie SN z 19 grudnia 2018 r., I PK 267/17.
  • Wyrok SA w Lublinie z 5 listopada 2013 r., I ACa 446/12.
  • Wyrok SA w Gdańsku z 24 kwietnia 2018 r., V ACa 128/17.

Następna publikacja

W następnej publikacji odpowiem na pytanie: „Czym jest personal goodwill i czy renoma właściciela podlega wycenie i podziałowi?”. Wyjaśnię, jak odróżnić goodwill osobisty od goodwillu przedsiębiorstwa i dlaczego ma to znaczenie w sporach o wartość JDG i mikrospółek.

dr Dariusz Stronka, biegły sądowy wyceny przedsiębiorstw

Autor: dr Dariusz Stronka
członek SBWPwP
wpisany na listę biegłych sądowych przy Sądzie Okręgowym w Poznaniu

Konsultacja prawna:

Bartosz Siekacz – radca prawny

Radca prawny Bartosz Siekacz
specjalista w zakresie prawa spółek i transakcji M&A

Zobacz moją ofertę wycen:
→ wyceny
→ wycena przedsiębiorstwa/ wycena spółki


Przypisy

Standardy SBWPwP

[8] Standard 1 SBWPwP „Proces przygotowywania wyceny przedsiębiorstwa” (uchwalony 27.06.2024 r., obowiązuje od 1.07.2024 r.), pkt II.2, II.4, III.2–III.3, IV.2, VI.1–VI.2, VI.4, VI.8–VI.9, VI.11 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/Standard-1-%E2%80%93-Proces-przygotowywania-wyceny-przedsiebiorstwa.pdf

[9] KSWS „Ogólne zasady wyceny przedsiębiorstw” (PFSRM), rekomendowany członkom SBWPwP uchwałą Zarządu z 19.08.2015 r., pkt 8.4.3, 10.3, 10.5, 11.6 i 11.8 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/POWSZECHNE-KRAJOWE-ZASADY-WYCENY.pdf

[13] Standard 3 SBWPwP „Podejście dochodowe” (uchwalony 27.06.2024 r.), pkt III.3, VI.5–VI.7, VII.2, VII.4 i VIII.1 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/Standard-3-%E2%80%93-Podejscie-dochodowe.pdf

[14] Standard 4 SBWPwP „Podejście porównawcze” (uchwalony 27.06.2024 r.), pkt IV.3, V.2, VI.5, VI.8 i VIII.2 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/Standard-4-%E2%80%93-Podejscie-porownawcze.pdf

[15] Standard 2 SBWPwP „Podejście majątkowe” (uchwalony 27.06.2024 r.), pkt IV.2 i V.1 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/Standard-2-%E2%80%93-Podejscie-majatkowe.pdf

[16] Standard 6 SBWPwP „Dyskonta i Premie wartości” (uchwalony 25.06.2026 r., obowiązuje od 1.07.2026 r.), pkt II.4, IV.1 i IV.5 – https://sbwpwp.org/wp-content/uploads/2026/10/Standard-6-%E2%80%93-Dyskonta-i-Premie-wartosci.pdf

Akty prawne, literatura i inne źródła

[2] KPC, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm., w szczególności art. 13 § 2, 271 § 1, 278–290, 515, 567 § 3 i 684 – urzędowy tekst ujednolicony: https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/468/text/U/D20260468Lj.pdf

[4] KPC, t.j. Dz.U. 2026 poz. 468 ze zm., w szczególności art. 162, 166, 168–169, 205(3), 205(12), 233 § 1, 235(2), 236, 245, 327(1), 328, 357, 368–369, 380–382, 398(3), 458(2), 458(5)–458(6), 505(7), 505(9) i 518 – urzędowy tekst ujednolicony: https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/468/text/U/D20260468Lj.pdf

[5] J. Dzierżanowska, J. Studzińska, Kryteria oceny dowodu z opinii biegłego w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, „Roczniki Nauk Prawnych” 2015, t. XXV, nr 2, s. 21–47, DOI: 10.18290/rnp.2015.25.2-2 – https://ojs.tnkul.pl/index.php/rnp/article/download/8020/7973

Orzecznictwo

[1] Wyrok SN z 21.05.2014 r., II CSK 441/13 (sprawa o odszkodowanie za błąd w leczeniu), s. 5–6 uzasadnienia – https://www.saos.org.pl/judgments/165856

[3] Postanowienie SN z 7.11.2000 r., I CKN 1170/98, OSNC 2001, nr 4, poz. 64 (zniesienie współwłasności nieruchomości; spór m.in. o wartość nieruchomości i nakłady) – https://www.saos.org.pl/judgments/80041

[6] Wyrok SA w Gdańsku z 24.04.2018 r., V ACa 128/17 (sprawa o odszkodowanie za błąd w leczeniu) – https://www.saos.org.pl/judgments/363015

[7] Wyrok SN z 14.11.2013 r., IV CSK 135/13 (sprawa o odszkodowanie za błąd w leczeniu) – https://www.saos.org.pl/judgments/103552

[10] Wyrok SN z 12.12.2013 r., II CSK 121/13 (wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o.) – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=UVuEQ5cBZvGrB8P_fnjv

[11] Postanowienie SN z 19.12.2018 r., I PK 267/17 (sprawa o przywrócenie do pracy), zwłaszcza s. 10 uzasadnienia – https://www.sn.pl/pl/wyszukiwarka-orzeczen?orzeczenie=HluJRJcBZvGrB8P_u9Db

[12] Wyrok SA w Lublinie z 5.11.2013 r., I ACa 446/12 (rozliczenie z art. 65 KSH) – https://orzeczenia.ms.gov.pl/content/%24N/153000000000503_I_ACa_000446_2012_Uz_2013-11-05_001

[17] Wyrok SN z 15.06.2011 r., V CSK 382/10 (spór o wartość pojazdu z ubezpieczenia AC) – https://www.saos.org.pl/judgments/95238